Κεφάλαιο 1 — Τι σημαίνει επίκληση πνεύματος στα γριμόρια

 

Η έννοια της επίκλησης πνεύματος εμφανίζεται σε πολλά ευρωπαϊκά αποκρυφιστικά χειρόγραφα και γριμόρια, ιδιαίτερα από τον Μεσαίωνα μέχρι τους πρώιμους νεότερους χρόνους. Στα κείμενα αυτά, η επίκληση δεν παρουσιάζεται απλώς ως μια φράση που προφέρεται για να εμφανιστεί ένα υπερφυσικό ον. Περιγράφεται ως ένα σύνθετο τελετουργικό σύστημα που περιλαμβάνει σύμβολα, ονόματα, γεωμετρικά σχέδια, προσευχές, αστρολογικές αντιστοιχίες και συγκεκριμένους κανόνες για την έναρξη και το κλείσιμο της τελετής. Οι πρακτικές αυτές αποτελούν μέρος της ιστορίας της δυτικής τελετουργικής μαγείας και δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη ότι μπορούν πραγματικά να καλέσουν υπερφυσικά όντα.

Η λέξη «γριμόριο» χρησιμοποιείται για ένα βιβλίο μαγικής γνώσης ή τελετουργικών οδηγιών. Πολλά τέτοια βιβλία κυκλοφορούσαν αρχικά ως χειρόγραφα και αντιγράφονταν από διαφορετικούς ανθρώπους, με αποτέλεσμα να υπάρχουν διαφορετικές εκδοχές του ίδιου έργου. Ένα από τα γνωστότερα παραδείγματα είναι το Lemegeton ή Lesser Key of Solomon, μια συλλογή κειμένων που συνδέθηκε μεταγενέστερα με το όνομα του βασιλιά Σολομώντα. Το πρώτο μέρος της συλλογής είναι γνωστό ως Ars Goetia και περιγράφει εβδομήντα δύο πνευματικές μορφές, καθεμία από τις οποίες συνοδεύεται από όνομα, τίτλο, περιγραφή και ιδιαίτερη σφραγίδα.

Στη γλώσσα των γριμορίων συναντάμε συχνά διαφορετικές έννοιες που σήμερα μπορεί να φαίνονται ίδιες. Η «επίκληση» μπορεί να σημαίνει την τελετουργική πρόσκληση μιας πνευματικής δύναμης. Η «προσταγή» είναι διαφορετική έννοια και αφορά την προσπάθεια του τελετουργού να επιβάλει συγκεκριμένα όρια ή εντολές. Η «εμφάνιση» περιγράφεται στα κείμενα ως το υποτιθέμενο αποτέλεσμα της διαδικασίας. Σε ορισμένα χειρόγραφα η παρουσία του πνεύματος παρουσιάζεται ως ορατή μορφή, ενώ σε άλλα μπορεί να περιγράφεται ως φωνή, αίσθηση παρουσίας, όραμα ή συμβολικό σημάδι.

Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της Σολομωνικής παράδοσης είναι ότι ο τελετουργός δεν παρουσιάζεται ως άνθρωπος που απλώς φωνάζει το όνομα ενός πνεύματος μέσα στο σκοτάδι. Αντίθετα, τα κείμενα δημιουργούν ένα ολόκληρο συμβολικό σύστημα τάξης. Υπάρχει ο κύκλος του τελετουργού, υπάρχουν θεϊκά ονόματα, υπάρχουν σφραγίδες και σε ορισμένες εκδόσεις υπάρχει ένα τρίγωνο τοποθετημένο έξω από τον κύκλο. Η γεωμετρία αυτή δείχνει ότι η τελετουργική μαγεία των γριμορίων βασιζόταν έντονα στην ιδέα του ορίου, της ιεραρχίας και του ελέγχου.

Η σφραγίδα, γνωστή σήμερα συχνά και ως sigil, αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία αυτής της παράδοσης. Κάθε πνεύμα της Ars Goetia παρουσιάζεται με ένα διαφορετικό γραμμικό σύμβολο. Η σφραγίδα λειτουργούσε μέσα στο τελετουργικό σύστημα ως συμβολική ταυτότητα της συγκεκριμένης οντότητας. Δεν ήταν απλώς διακόσμηση. Για τους ανθρώπους που χρησιμοποιούσαν τα γριμόρια, η σωστή αναγνώριση του ονόματος και της σφραγίδας θεωρούνταν απαραίτητη επειδή διαχώριζε μία πνευματική μορφή από μία άλλη.

Τα άστρα και οι πλανήτες αποτελούσαν επίσης σημαντικό μέρος του κοσμοειδώλου μέσα στο οποίο δημιουργήθηκαν πολλά από αυτά τα κείμενα. Οι άνθρωποι της εποχής δεν αντιμετώπιζαν την αστρολογία και την αστρονομία ως εντελώς χωριστά πεδία με τον τρόπο που τα ξεχωρίζουμε σήμερα. Ο Κρόνος, ο Δίας, ο Άρης, ο Ήλιος, η Αφροδίτη, ο Ερμής και η Σελήνη συνδέονταν με ημέρες, ώρες, μέταλλα, χρώματα και διαφορετικές συμβολικές ποιότητες. Έτσι, σε ορισμένες μαγικές παραδόσεις ο χρόνος μιας τελετουργίας επιλεγόταν σύμφωνα με την ουράνια αντιστοιχία που θεωρούνταν κατάλληλη.

Η Σελήνη έχει ιδιαίτερη θέση σε αυτή την παράδοση. Η φάση της μπορούσε να θεωρηθεί σημαντική, αλλά δεν υπάρχει ένας μοναδικός κανόνας που να ισχύει για όλα τα γριμόρια. Σε διαφορετικά κείμενα συναντάμε διαφορετικές οδηγίες. Για αυτό η δημοφιλής εικόνα ενός μάγου που καλεί πάντοτε ένα πνεύμα τη νύχτα της πανσελήνου δεν αντικατοπτρίζει με ακρίβεια ολόκληρη την ιστορική παράδοση. Η πανσέληνος είναι ισχυρό σύμβολο στη σύγχρονη αποκρυφιστική κουλτούρα, αλλά σε παλαιότερα συστήματα μπορούσαν να χρησιμοποιούνται διαφορετικές φάσεις της Σελήνης ανάλογα με τον σκοπό της τελετής.

Το ίδιο ισχύει και για τη βροχή. Η εικόνα μιας τελετής μέσα σε καταιγίδα, με τον ουρανό γεμάτο σύννεφα, αστραπές και νερό να πέφτει γύρω από έναν μαγικό κύκλο, είναι εξαιρετικά δυνατή στη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο. Ωστόσο, η βροχή δεν αποτελεί γενικό υποχρεωτικό κανόνα της Ars Goetia. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί συμβολικά σε μια σύγχρονη τελετουργική αναπαράσταση, επειδή το νερό συνδέεται σε πολλές παραδόσεις με καθαρμό, αλλαγή, όρια και μετάβαση. Πρέπει όμως να ξεχωρίζουμε αυτή τη σύγχρονη συμβολική χρήση από όσα πραγματικά αναφέρουν τα παλαιότερα χειρόγραφα.

Ιδιαίτερη σημασία είχε επίσης η έννοια της προετοιμασίας. Στα γριμόρια ο τελετουργός συχνά καλείται να προετοιμάσει τον εαυτό του και τον χώρο πριν από οποιαδήποτε επίκληση. Η διαδικασία μπορεί να περιλαμβάνει προσευχές, καθαρισμό, ειδικά ενδύματα ή άλλα συμβολικά αντικείμενα. Αυτές οι οδηγίες δείχνουν ότι η τελετουργία θεωρούνταν μια διαδικασία που απαιτούσε συγκέντρωση και αυστηρή δομή και όχι μια αυθόρμητη πράξη.

Ακόμη σημαντικότερο είναι το τέλος της τελετής. Τα ιστορικά κείμενα δεν σταματούν απλώς όταν ολοκληρωθεί η επίκληση. Πολλά περιλαμβάνουν μια διαδικασία αποδέσμευσης ή άδειας αναχώρησης. Αυτό δείχνει ότι το κλείσιμο θεωρούνταν εξίσου σημαντικό με την έναρξη. Συμβολικά, το τελετουργικό έπρεπε να έχει σαφή αρχή, σαφή όρια και σαφές τέλος.

Από ιστορική άποψη, λοιπόν, η επίκληση πνεύματος δεν είναι ένας απλός «μαγικός κωδικός». Είναι μέρος ενός ολόκληρου συστήματος συμβόλων. Ο κύκλος δηλώνει όριο. Η σφραγίδα δηλώνει ταυτότητα. Τα ονόματα δηλώνουν εξουσία και ιεραρχία. Οι πλανητικές ώρες δηλώνουν χρονική αντιστοιχία. Η Σελήνη εισάγει τον ουράνιο κύκλο. Οι προσευχές και οι επικλήσεις δημιουργούν το λεκτικό μέρος της τελετής. Και η άδεια αναχώρησης δημιουργεί το τέλος της διαδικασίας.

Αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος να προσεγγίσουμε τα γριμόρια: όχι σαν αποδεδειγμένα εγχειρίδια υπερφυσικής τεχνολογίας, αλλά σαν ιστορικά συστήματα τελετουργικής σκέψης. Μέσα τους συναντιούνται η θρησκεία, η αστρολογία, η λαογραφία, ο φόβος, η επιθυμία για γνώση και η ανθρώπινη ανάγκη να δοθεί τάξη σε πράγματα που θεωρούνταν άγνωστα ή αόρατα.

Στο επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε αναλυτικά τη Lesser Key of Solomon και ιδιαίτερα την Ars Goetia. Θα δούμε πώς δημιουργήθηκε η συλλογή, γιατί συνδέθηκε με τον Σολομώντα, ποια είναι τα πέντε βασικά βιβλία του Lemegeton και πώς οι εβδομήντα δύο μορφές της Goetia απέκτησαν τις γνωστές σφραγίδες και τις ιεραρχίες τους.