Κεφάλαιο 1 — Τι σημαίνει «επίκληση» στις αποκρυφιστικές παραδόσεις

 

Η λέξη «επίκληση» χρησιμοποιείται εδώ και αιώνες σε θρησκευτικά, μαγικά και αποκρυφιστικά κείμενα για να περιγράψει την προσπάθεια ενός ανθρώπου να απευθυνθεί σε μια υπερφυσική δύναμη, ένα πνεύμα, έναν άγγελο, μια θεότητα ή, σε ορισμένες παραδόσεις, μια δαιμονική οντότητα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλες οι παραδόσεις εννοούν ακριβώς το ίδιο πράγμα όταν χρησιμοποιούν τον όρο. Σε ορισμένα κείμενα η επίκληση μοιάζει περισσότερο με προσευχή. Σε άλλα παρουσιάζεται ως τελετουργική επικοινωνία. Σε άλλα πάλι περιγράφεται συμβολικά ως προσπάθεια του τελετουργού να έρθει σε επαφή με δυνάμεις του ίδιου του νου και της φαντασίας του.

Η ευρωπαϊκή τελετουργική μαγεία του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης περιέχει πολλά κείμενα στα οποία εμφανίζονται επικλήσεις. Τα κείμενα αυτά είναι γνωστά γενικά ως γριμόρια. Ένα γριμόριο μπορούσε να περιλαμβάνει προσευχές, σύμβολα, ονόματα αγγέλων ή πνευμάτων, αστρολογικές αντιστοιχίες και διάφορους κανόνες που θεωρούνταν απαραίτητοι για τον τελετουργό. Δεν υπήρχε όμως ένα ενιαίο σύστημα. Διαφορετικά χειρόγραφα μπορούσαν να δίνουν εντελώς διαφορετικές οδηγίες και διαφορετικές ερμηνείες για τις ίδιες οντότητες.
Στη μελέτη της δαιμονολογίας είναι σημαντικό να ξεχωρίζουμε την ιστορική περιγραφή από την πραγματική πρακτική. Ένα παλιό χειρόγραφο μπορεί να ισχυρίζεται ότι μια συγκεκριμένη διαδικασία επιτρέπει την εμφάνιση ενός πνεύματος, όμως αυτό αποτελεί μέρος της κοσμοθεωρίας και της παράδοσης του κειμένου και όχι αποδεδειγμένο γεγονός. Για τον σύγχρονο μελετητή, αυτά τα κείμενα έχουν αξία κυρίως επειδή αποκαλύπτουν πώς οι άνθρωποι προηγούμενων εποχών αντιλαμβάνονταν τον κόσμο, τη θρησκεία, τον φόβο, το άγνωστο και την έννοια της υπερφυσικής δύναμης.
Στην τελετουργική μαγεία συναντάμε συχνά δύο διαφορετικούς όρους: invocation και evocation. Στη σύγχρονη αποκρυφιστική ορολογία, invocation μπορεί να σημαίνει την πρόσκληση μιας δύναμης να γίνει εσωτερικά αισθητή ή να συνδεθεί συμβολικά με τον τελετουργό, ενώ evocation συνήθως σημαίνει την προσπάθεια παρουσίασης μιας οντότητας ως κάτι εξωτερικό προς αυτόν. Οι ορισμοί όμως δεν χρησιμοποιούνται πάντοτε με απόλυτη συνέπεια στα ιστορικά κείμενα.
Η ιδέα της επίκλησης δεν περιορίζεται στους δαίμονες. Παλιά τελετουργικά κείμενα περιλαμβάνουν επικλήσεις αγγέλων, αρχαγγέλων, πλανητικών πνευμάτων, στοιχειακών δυνάμεων και θεϊκών ονομάτων. Αυτό δείχνει ότι η τελετουργική μαγεία αναπτύχθηκε μέσα σε ένα πολύπλοκο περιβάλλον όπου θρησκεία, αστρολογία, λαϊκές δοξασίες και φιλοσοφικές ιδέες συχνά αναμειγνύονταν.
Στα λεγόμενα σολομωνικά γριμόρια, ο τελετουργός συνήθως δεν παρουσιάζεται ως κάποιος που λατρεύει ένα πνεύμα. Αντίθετα, το κείμενο τον παρουσιάζει ως άνθρωπο που επικαλείται ανώτερη θεϊκή εξουσία και απαιτεί από την οντότητα να υπακούσει. Αυτό το μοτίβο είναι ιδιαίτερα σημαντικό για να κατανοήσουμε τη διαφορά ανάμεσα στη μεταγενέστερη λαϊκή εικόνα του «μάγου που λατρεύει δαίμονες» και στον τρόπο με τον οποίο πολλά ιστορικά γριμόρια παρουσιάζουν τον ίδιο τον τελετουργό.
Ένα ακόμη βασικό στοιχείο είναι η χρήση συμβόλων. Κύκλοι, πεντάλφα, εξάγραμμα, σφραγίδες, θεϊκά ονόματα και γράμματα από διαφορετικά αλφάβητα εμφανίζονται συχνά στα χειρόγραφα. Για τους ανθρώπους που δημιούργησαν αυτά τα συστήματα, τα σύμβολα δεν ήταν απλώς διακόσμηση. Θεωρούνταν φορείς νοήματος και τάξης. Ο κύκλος, για παράδειγμα, μπορούσε να συμβολίζει ένα προστατευμένο και οριοθετημένο ιερό χώρο. Η σφραγίδα μπορούσε να λειτουργεί ως αναγνωριστικό μιας συγκεκριμένης οντότητας μέσα στο σύστημα του γριμορίου.
Οι επικλήσεις συνδέονταν επίσης με πολύ αυστηρούς κανόνες. Τα κείμενα μπορούσαν να αναφέρουν συγκεκριμένες ώρες, ημέρες, προσευχές, περιόδους προετοιμασίας ή τελετουργική καθαρότητα. Από ιστορική άποψη, αυτοί οι κανόνες μας δείχνουν ότι ο τελετουργός θεωρούσε την πράξη εξαιρετικά σοβαρή. Η τελετή παρουσιαζόταν σαν μια διαδικασία που απαιτούσε αυτοπειθαρχία, συγκέντρωση και σεβασμό προς το σύστημα που ακολουθούσε.
Υπάρχει όμως και μια διαφορετική προσέγγιση. Η ψυχολογική ερμηνεία αντιμετωπίζει τέτοιες εμπειρίες ως φαινόμενα που μπορούν να συνδέονται με τη φαντασία, την προσδοκία, τη συγκέντρωση, την υποβολή και τις μεταβολές της αντίληψης. Ένα άτομο που συμμετέχει σε μια έντονα φορτισμένη τελετουργία, μέσα σε σκοτάδι, με επαναλαμβανόμενα λόγια και ισχυρή προσδοκία ότι θα συμβεί κάτι, μπορεί να ερμηνεύσει συνηθισμένους ή εσωτερικούς ερεθισμούς ως κάτι υπερφυσικό. Για τον λόγο αυτό, είναι χρήσιμο να αντιμετωπίζουμε τις ιστορικές αφηγήσεις με κριτική σκέψη.
Η μελέτη των επικλήσεων μπορεί επομένως να γίνει χωρίς καμία προσπάθεια πραγματικής τελετουργικής εφαρμογής. Μπορούμε να εξετάσουμε τα χειρόγραφα, να συγκρίνουμε τις διαφορετικές παραδόσεις, να μάθουμε την ιστορία των συμβόλων και να κατανοήσουμε πώς δημιουργήθηκαν οι κατάλογοι πνευμάτων και οι περίπλοκες ιεραρχίες τους. Αυτή η προσέγγιση είναι ιδιαίτερα χρήσιμη επειδή μας επιτρέπει να καταλάβουμε τη δαιμονολογία ως ιστορικό και πολιτισμικό φαινόμενο.
Στα επόμενα κεφάλαια θα δούμε πώς διαμορφώθηκαν αυτές οι ιδέες, ποια γριμόρια έγιναν περισσότερο γνωστά, γιατί εμφανίζονται συγκεκριμένοι αριθμοί όπως οι 72 οντότητες της Goetia, τι σημαίνουν οι τίτλοι Βασιλιάς, Δούκας, Πρίγκιπας και Μαρκήσιος και γιατί οι παλιοί τελετουργοί έδιναν τόσο μεγάλη σημασία στα σύμβολα προστασίας. Το σημαντικότερο όμως είναι να θυμόμαστε από την αρχή έναν βασικό κανόνα της μελέτης της δαιμονολογίας: άλλο είναι το τι ισχυρίζεται ένα αποκρυφιστικό κείμενο και άλλο το τι μπορούμε πραγματικά να τεκμηριώσουμε ιστορικά.