Κεφάλαιο 2 — Η διαφορά ανάμεσα σε Invocation, Evocation και Προσευχή

 

Στην αποκρυφιστική γραμματεία υπάρχουν αρκετοί όροι που συχνά μεταφράζονται όλοι ως «επίκληση», παρόλο που δεν σημαίνουν πάντοτε το ίδιο πράγμα. Οι σημαντικότεροι από αυτούς είναι οι όροι invocation και evocation. Δίπλα τους βρίσκεται η προσευχή, η οποία μπορεί να μοιάζει εξωτερικά με μια επίκληση, αλλά έχει διαφορετικό θρησκευτικό και τελετουργικό χαρακτήρα. Η διάκριση αυτών των εννοιών είναι απαραίτητη για όποιον θέλει να μελετήσει παλιά γριμόρια και την ιστορία της τελετουργικής μαγείας.
Ο όρος invocation προέρχεται από τη λατινική έννοια της «κλήσης προς τα μέσα» ή της επίκλησης μιας παρουσίας. Στη μεταγενέστερη αποκρυφιστική ορολογία χρησιμοποιήθηκε συχνά για να περιγράψει μια τελετουργική πράξη κατά την οποία ο ασκούμενος επιδιώκει συμβολικά να συνδεθεί με μια θεότητα, έναν άγγελο, μια πνευματική αρχή ή μια συγκεκριμένη ιδιότητα. Η ιδέα εδώ δεν είναι απαραίτητα ότι κάτι εμφανίζεται μπροστά στον τελετουργό, αλλά ότι μια δύναμη θεωρείται πως γίνεται εσωτερικά αισθητή.
Ένας τελετουργός, για παράδειγμα, μπορούσε να επικαλείται μια θεϊκή ιδιότητα που αντιπροσώπευε σοφία, δύναμη ή προστασία. Στη συμβολική ερμηνεία, αυτό μπορεί να θεωρηθεί προσπάθεια συγκέντρωσης του νου πάνω σε μια συγκεκριμένη ποιότητα. Έτσι, η invocation μπορεί να διαβαστεί είτε μέσα από τη θρησκευτική κοσμοθεωρία του ιστορικού κειμένου είτε μέσα από μια πιο σύγχρονη ψυχολογική οπτική.
Η evocation έχει διαφορετική έννοια. Ο όρος χρησιμοποιείται συνήθως για την προσπάθεια «κλήσης προς τα έξω». Στα γριμόρια και στη μεταγενέστερη τελετουργική παράδοση, η οντότητα παρουσιάζεται σαν να καλείται να εμφανιστεί έξω από τον τελετουργό ή μέσα σε έναν καθορισμένο συμβολικό χώρο. Αυτή είναι η εικόνα που συνδέθηκε περισσότερο με τις δημοφιλείς ιστορίες περί μάγων που καλούν πνεύματα.
Είναι σημαντικό, όμως, να μην θεωρούμε ότι όλοι οι συγγραφείς χρησιμοποιούσαν αυτές τις λέξεις με απόλυτη ακρίβεια. Σε διαφορετικές εποχές και διαφορετικές σχολές αποκρυφισμού, οι όροι μπορούσαν να αλλάζουν σημασία. Σε ορισμένα κείμενα οι λέξεις χρησιμοποιούνται σχεδόν ως συνώνυμες, ενώ σε άλλα η διάκριση μεταξύ εσωτερικής και εξωτερικής επίκλησης θεωρείται θεμελιώδης.
Η προσευχή αποτελεί διαφορετική κατηγορία. Στην προσευχή ο άνθρωπος απευθύνεται σε μια θεότητα ή ιερή δύναμη ζητώντας βοήθεια, καθοδήγηση, προστασία ή συγχώρεση. Η σχέση είναι συνήθως σχέση λατρείας, πίστης και υποταγής προς το θείο. Ο άνθρωπος δεν παρουσιάζεται ότι δίνει εντολές στη θεότητα.
Αντίθετα, σε πολλά γριμόρια εμφανίζεται μια ιδιαίτερη τελετουργική λογική. Ο τελετουργός προσεύχεται πρώτα προς τον Θεό ή επικαλείται θεϊκά ονόματα και στη συνέχεια, σύμφωνα με το κείμενο, χρησιμοποιεί αυτή την ανώτερη εξουσία για να απευθυνθεί σε κατώτερα πνεύματα. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της λεγόμενης σολομωνικής μαγείας.
Για τον λόγο αυτό, αρκετές τελετουργίες των γριμορίων περιέχουν μεγάλες προσευχές πριν εμφανιστεί οποιαδήποτε αναφορά σε πνεύματα. Οι συγγραφείς τους ήθελαν να παρουσιάσουν τον τελετουργό ως άνθρωπο που δρα υπό θεϊκή προστασία και όχι ως κάποιον που παραδίδεται στις δυνάμεις που επιχειρεί να αντιμετωπίσει.
Εδώ βρίσκεται και μία μεγάλη ιστορική παρανόηση. Στη σύγχρονη λαϊκή κουλτούρα, η επίκληση ενός δαίμονα συχνά παρουσιάζεται ως μορφή λατρείας του δαίμονα. Στα παλιά ευρωπαϊκά γριμόρια όμως αυτό δεν είναι πάντοτε έτσι. Πολλά από αυτά τα κείμενα είναι γεμάτα χριστιανικές προσευχές, βιβλικά ονόματα, αναφορές σε αγγέλους και εκκλήσεις προς τον Θεό.
Ο τελετουργός εμφανίζεται συχνά να απαιτεί από ένα πνεύμα να υπακούσει χρησιμοποιώντας μια θεωρούμενη θεϊκή εξουσία. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πρακτικές αυτές ήταν αποδεκτές από τις επίσημες Εκκλησίες. Αντίθετα, πολλές θεωρούνταν απαγορευμένες ή αιρετικές. Δείχνει όμως πόσο περίπλοκη ήταν η σχέση ανάμεσα στη θρησκεία και στη μαγεία μέσα στην ιστορία.
Υπάρχει ακόμη ένας σημαντικός όρος: conjuration. Η λέξη μπορεί να αποδοθεί ως «εξορκιστική προσταγή», «όρκιση» ή «τελετουργική κλήση». Σε πολλά γριμόρια χρησιμοποιείται για κείμενα όπου ο τελετουργός απευθύνεται με επιτακτικό τρόπο σε ένα πνεύμα, χρησιμοποιώντας ιερά ονόματα και θρησκευτικές διατυπώσεις.
Αυτό μας οδηγεί σε τέσσερις διαφορετικές έννοιες. Η προσευχή είναι κυρίως μια πράξη θρησκευτικής επικοινωνίας. Η invocation είναι συχνά μια συμβολική ή εσωτερική επίκληση. Η evocation αναφέρεται περισσότερο στην ιδέα μιας εξωτερικής παρουσίας. Η conjuration είναι η τελετουργική κλήση ή προσταγή όπως εμφανίζεται σε πολλά παλιά μαγικά κείμενα.
Η διάκριση αυτή βοηθά επίσης στην κατανόηση των τελετουργικών συμβόλων. Αν ένα κείμενο περιγράφει evocation, μπορεί να παρουσιάζει έναν διαχωρισμό ανάμεσα στον χώρο του τελετουργού και στον χώρο όπου υποτίθεται ότι εκδηλώνεται η οντότητα. Αντίθετα, σε μια invocation η έμφαση μπορεί να βρίσκεται περισσότερο στη συγκέντρωση, στις λέξεις και στην ταύτιση με μια συγκεκριμένη πνευματική αρχή.
Από ψυχολογική άποψη, οι δύο διαδικασίες μπορούν να ερμηνευθούν διαφορετικά. Η invocation μπορεί να εξεταστεί ως μορφή έντονης ταύτισης με ένα αρχέτυπο, μια ιδέα ή έναν συμβολικό ρόλο. Η evocation μπορεί να εξεταστεί ως διαδικασία κατά την οποία ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται εσωτερικές εικόνες και σκέψεις σαν να προέρχονται από κάτι εξωτερικό.
Η έντονη συγκέντρωση, η επανάληψη φράσεων, η έλλειψη φωτισμού, η συναισθηματική φόρτιση και η προσδοκία μπορούν να επηρεάσουν την ανθρώπινη αντίληψη. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους οι αφηγήσεις περί εμφανίσεων πνευμάτων χρειάζονται προσεκτική και κριτική εξέταση και δεν πρέπει να θεωρούνται αυτομάτως αποδείξεις υπερφυσικής παρουσίας.
Για τη μελέτη της δαιμονολογίας δεν χρειάζεται να πραγματοποιηθεί καμία τέτοια τελετουργία. Η αξία βρίσκεται στα ίδια τα κείμενα, στην ιστορία τους, στα σύμβολά τους και στον τρόπο με τον οποίο επηρέασαν τη λογοτεχνία, τη θρησκευτική σκέψη, τον αποκρυφισμό και τη σύγχρονη εικόνα της μαγείας.
Στο επόμενο κεφάλαιο θα προχωρήσουμε βαθύτερα στην ιστορία και θα εξετάσουμε πώς αναπτύχθηκε η ευρωπαϊκή δαιμονολογία, από τις αρχαίες αντιλήψεις για τα πνεύματα μέχρι τον Μεσαίωνα και την εποχή κατά την οποία άρχισαν να δημιουργούνται οργανωμένοι κατάλογοι δαιμόνων και πολύπλοκες ιεραρχίες.