Κεφάλαιο 2 — Η ιστορική προέλευση της Καμπάλα

 

Η Καμπάλα δεν εμφανίστηκε ξαφνικά ως ένα ολοκληρωμένο σύστημα αλλά αναπτύχθηκε σταδιακά μέσα από αιώνες εβραϊκής θρησκευτικής σκέψης, μυστικισμού, ερμηνείας των Γραφών και φιλοσοφικών αναζητήσεων.Για να κατανοήσουμε την προέλευσή της πρέπει να κοιτάξουμε αρκετά πριν από τα μεγάλα καμπαλιστικά κείμενα του Μεσαίωνα.Στους πρώτους αιώνες της κοινής εποχής υπήρχαν ήδη εβραϊκές μυστικιστικές παραδόσεις που ενδιαφέρονταν για οράματα του ουράνιου κόσμου, αγγελικές τάξεις, θεϊκούς θρόνους και την πνευματική άνοδο του ανθρώπου.Μία από αυτές τις πρώιμες παραδόσεις είναι γνωστή ως μυστικισμός της Μερκαβά.Η λέξη Μερκαβά σημαίνει «άρμα» και συνδέεται με το περίφημο όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ, στο οποίο παρουσιάζεται μια εντυπωσιακή ουράνια εικόνα με τροχούς, πνευματικά όντα και τον θρόνο της θείας παρουσίας.Οι πρώτοι μυστικιστές προσπαθούσαν να κατανοήσουν βαθύτερα τέτοιες βιβλικές περιγραφές και να εξερευνήσουν συμβολικά τη δομή των ουρανών.Αργότερα εμφανίστηκαν κείμενα που ονομάζονται Χεϊχαλότ, δηλαδή «Παλάτια».Σε αυτά περιγράφονται ουράνιοι χώροι, αγγελικές παρουσίες και ταξίδια του μυστικιστή μέσα από διαδοχικά επίπεδα της ουράνιας πραγματικότητας.Οι περιγραφές αυτές είναι δύσκολες, συμβολικές και συχνά γεμάτες ονόματα αγγέλων, ύμνους και εικόνες εξουσίας.Δεν αποτελούν ακόμη την Καμπάλα με τη μορφή που θα γνωρίσουμε αργότερα, αλλά δείχνουν ότι υπήρχε ήδη έντονο ενδιαφέρον για τη μυστική διάσταση του θείου κόσμου.Ένα από τα σημαντικότερα πρώιμα έργα που επηρέασαν την καμπαλιστική σκέψη είναι το Σεφέρ Γετσιρά, το «Βιβλίο της Δημιουργίας».Το έργο αυτό είναι σύντομο αλλά εξαιρετικά σημαντικό.Παρουσιάζει τη δημιουργία μέσα από έναν συμβολικό συνδυασμό αριθμών και εβραϊκών γραμμάτων.Μιλά για τις δέκα Σεφιρότ και τα είκοσι δύο γράμματα του εβραϊκού αλφαβήτου ως θεμελιώδεις αρχές της δημιουργίας.Οι Σεφιρότ του Σεφέρ Γετσιρά δεν έχουν ακόμη ακριβώς την ίδια μορφή και τα ίδια ονόματα που θα αποκτήσουν στη μεταγενέστερη Καμπάλα.Ωστόσο, η παρουσία του αριθμού δέκα και η σύνδεσή του με τη δημιουργική δομή του κόσμου αποτέλεσαν σημαντικό θεμέλιο για τις μεταγενέστερες εξελίξεις.Το βιβλίο συνδέει επίσης τα γράμματα με κοσμικές κατηγορίες, τον χρόνο, το ανθρώπινο σώμα και άλλες συμβολικές αντιστοιχίες.Αυτός ο τρόπος σκέψης θα γίνει αργότερα πολύ σημαντικός τόσο στην εβραϊκή Καμπάλα όσο και στη δυτική εσωτερική παράδοση.Ένα άλλο σημαντικό έργο είναι το Σεφέρ χα-Μπαχίρ, δηλαδή το «Βιβλίο της Λάμψης».Το Μπαχίρ εμφανίστηκε στη νότια Γαλλία κατά τον Μεσαίωνα και αποτελεί ένα από τα πρώτα κείμενα στα οποία βρίσκουμε ιδέες που μοιάζουν περισσότερο με την κλασική μορφή της Καμπάλα.Το έργο χρησιμοποιεί περίπλοκους συμβολισμούς για να μιλήσει για τη θεία πραγματικότητα, τις δυνάμεις της δημιουργίας και τη σχέση ανάμεσα στον Θεό και τον κόσμο.Μέσα από τέτοια κείμενα άρχισε να διαμορφώνεται πιο καθαρά η ιδέα των Σεφιρότ ως διαφορετικών τρόπων εκδήλωσης της θείας ενέργειας.Κατά τον δωδέκατο και τον δέκατο τρίτο αιώνα η καμπαλιστική σκέψη αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στη νότια Γαλλία και στην Ισπανία.Μυστικιστές και λόγιοι δημιούργησαν σχολές στις οποίες μελετούσαν τις Γραφές όχι μόνο με κυριολεκτικό τρόπο αλλά και μέσα από σύνθετα συμβολικά συστήματα.Η Καμπάλα άρχισε να αποκτά πιο αναγνωρίσιμη δομή και οι Σεφιρότ έγιναν κεντρικό κομμάτι της.Σε αυτή την περίοδο εμφανίστηκαν σημαντικοί στοχαστές όπως ο Ισαάκ ο Τυφλός, ο οποίος συνδέεται με την πρώιμη καμπαλιστική παράδοση της Προβηγκίας.Οι καμπαλιστές αυτής της εποχής προσπάθησαν να εξηγήσουν πώς το άπειρο θείο μπορεί να συνδέεται με τον πεπερασμένο κόσμο χωρίς να περιορίζεται από αυτόν.Έτσι αναπτύχθηκαν θεωρίες για τη θεία εκπόρευση, δηλαδή για τον τρόπο με τον οποίο η δημιουργία προέρχεται από την ανώτερη θεία πραγματικότητα.Ένα από τα σημαντικότερα έργα ολόκληρης της καμπαλιστικής παράδοσης είναι το Ζοχάρ, το «Βιβλίο της Λαμπρότητας».Το Ζοχάρ εμφανίστηκε στην Ισπανία τον δέκατο τρίτο αιώνα και συνδέεται ιστορικά με τον Μωυσή ντε Λεόν.Το ίδιο το έργο παρουσιάζει τις διδασκαλίες του ως αρχαιότερη σοφία που συνδέεται με τον ραββίνο Σιμεόν μπαρ Γιοχάι.Οι σύγχρονες ιστορικές μελέτες εξετάζουν το Ζοχάρ κυρίως ως μεσαιωνικό έργο, παρότι η θρησκευτική παράδοση μπορεί να το αντιμετωπίζει διαφορετικά.Το Ζοχάρ αποτελεί τεράστια συλλογή μυστικιστικών σχολίων πάνω στην Τορά και χρησιμοποιεί αλληγορίες, διαλόγους, παραβολές και πολύπλοκα σύμβολα.Στο Ζοχάρ οι Σεφιρότ αποκτούν πολύ πιο αναπτυγμένο χαρακτήρα και συνδέονται μεταξύ τους ως δυναμικό σύστημα.Το θείο παρουσιάζεται όχι ως στατική πραγματικότητα αλλά ως μια περίπλοκη ενότητα σχέσεων και εκπορεύσεων.Η ανθρώπινη συμπεριφορά αποκτά επίσης μεγάλη σημασία, επειδή οι πράξεις του ανθρώπου θεωρείται ότι μπορούν να σχετίζονται με την αρμονία ή τη διαταραχή της πνευματικής τάξης.Αυτό μας οδηγεί σε μία από τις σημαντικότερες αρχές της Καμπάλα, δηλαδή ότι η ανθρώπινη ζωή έχει πνευματική ευθύνη.Η προσευχή, η ηθική συμπεριφορά και η τήρηση των θρησκευτικών εντολών μπορούν να αποκτούν κοσμική διάσταση μέσα στην καμπαλιστική σκέψη.Κατά τον δέκατο έκτο αιώνα εμφανίστηκε μια από τις πιο σημαντικές εξελίξεις στην ιστορία της Καμπάλα.Στην πόλη Σαφέντ της Γαλιλαίας δημιουργήθηκε ένα σημαντικό κέντρο εβραϊκού μυστικισμού.Εκεί έδρασε ο Ισαάκ Λούρια, γνωστός επίσης ως Αρί.Ο Λούρια δεν άφησε μεγάλο γραπτό έργο ο ίδιος και οι περισσότερες διδασκαλίες του μεταδόθηκαν μέσα από τους μαθητές του, ιδιαίτερα τον Χαΐμ Βιτάλ.Η Λουριανική Καμπάλα παρουσίασε νέες και εξαιρετικά επιδραστικές ιδέες σχετικά με τη δημιουργία και την αποκατάσταση του κόσμου.Μία από αυτές είναι το Τσιμτσούμ.Το Τσιμτσούμ περιγράφει συμβολικά μια θεία «συστολή» ή απόκρυψη που επιτρέπει την εμφάνιση ενός χώρου μέσα στον οποίο μπορεί να υπάρξει η δημιουργία.Η έννοια αυτή είναι πολύ πιο σύνθετη από την απλή ιδέα ότι ο Θεός απομακρύνεται από έναν χώρο.Αποτελεί μεταφυσικό σύμβολο που προσπαθεί να εξηγήσει πώς μπορεί να υπάρξει ένας πεπερασμένος κόσμος μέσα στη σχέση του με το άπειρο.Μία άλλη σημαντική λουριανική ιδέα είναι η Σεβιράτ χα-Κελίμ, δηλαδή η «Θραύση των Δοχείων».Σύμφωνα με αυτό το συμβολικό μοντέλο, ορισμένα πνευματικά δοχεία δεν μπόρεσαν να συγκρατήσουν τη θεία ενέργεια και διασπάστηκαν.Από αυτή τη θραύση προκύπτει μια κοσμική κατάσταση ατέλειας.Θείες σπίθες παρουσιάζονται ως παγιδευμένες μέσα στη δημιουργία και η πνευματική αποκατάστασή τους συνδέεται με το Τικούν.Το Τικούν σημαίνει αποκατάσταση, διόρθωση ή επανόρθωση.Η ανθρώπινη ζωή αποκτά έτσι έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο.Οι σωστές πράξεις, η πνευματική ζωή και η τήρηση των εντολών μπορούν να συμβάλουν συμβολικά στην αποκατάσταση της αρμονίας της δημιουργίας.Αυτές οι ιδέες είχαν τεράστια επιρροή στη μεταγενέστερη εβραϊκή μυστικιστική παράδοση.Καθώς οι καμπαλιστικές διδασκαλίες έγιναν γνωστές στην Ευρώπη, άρχισαν να ενδιαφέρουν και χριστιανούς λόγιους της Αναγέννησης.Άνθρωποι όπως ο Τζοβάνι Πίκο ντέλλα Μιράντολα προσπάθησαν να μελετήσουν εβραϊκές καμπαλιστικές ιδέες μέσα από χριστιανικό θεολογικό πλαίσιο.Έτσι δημιουργήθηκε η λεγόμενη Χριστιανική Cabala.Η Χριστιανική Cabala δεν είναι το ίδιο πράγμα με την εβραϊκή Καμπάλα.Χρησιμοποίησε καμπαλιστικές έννοιες αλλά τις ερμήνευσε με διαφορετικό θεολογικό τρόπο.Αργότερα, κατά τους νεότερους χρόνους, αποκρυφιστές άρχισαν να συνδέουν το Δέντρο της Ζωής με την αλχημεία, την αστρολογία, την τελετουργική μαγεία και άλλα εσωτερικά συστήματα.Έτσι δημιουργήθηκε σταδιακά αυτό που σήμερα ονομάζεται Ερμητική Qabalah.Στον δέκατο ένατο και στον εικοστό αιώνα οργανώσεις όπως η Hermetic Order of the Golden Dawn χρησιμοποίησαν εκτεταμένα το Δέντρο της Ζωής ως βασικό χάρτη του μαγικού και πνευματικού τους συστήματος.Οι δέκα Σεφιρότ συνδέθηκαν με πλανήτες, θεότητες διαφορετικών πολιτισμών, αγγέλους, χρώματα, σύμβολα και κάρτες Ταρώ.Αυτές οι αντιστοιχίες είναι χαρακτηριστικές της Ερμητικής Qabalah και δεν πρέπει να θεωρούμε ότι όλες υπήρχαν στην αρχική εβραϊκή Καμπάλα.Αυτή η διάκριση είναι εξαιρετικά σημαντική για όλη την πορεία των μαθημάτων μας.Όταν μιλάμε για ιστορική Καμπάλα θα εξετάζουμε την εβραϊκή μυστικιστική παράδοση και τα κείμενά της.Όταν μιλάμε για μαγική Καμπάλα ή Ερμητική Qabalah θα εξετάζουμε το μεταγενέστερο δυτικό αποκρυφιστικό σύστημα που δανείστηκε και μεταμόρφωσε πολλές από αυτές τις ιδέες.Αν κρατήσεις αυτή τη διάκριση στο μυαλό σου, θα μπορείς να κατανοήσεις πολύ καλύτερα όλα όσα θα ακολουθήσουν.Στο επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε αναλυτικά τη διαφορά ανάμεσα στους όρους Kabbalah, Cabala και Qabalah και θα δούμε γιατί οι διαφορετικές γραφές της ίδιας περίπου λέξης χρησιμοποιούνται σήμερα για να ξεχωρίζουν διαφορετικές παραδόσεις.