Κεφάλαιο 3 — Η ιστορία της δαιμονολογίας στην Ευρώπη

 

Η ευρωπαϊκή δαιμονολογία δεν εμφανίστηκε ξαφνικά ως ένα ολοκληρωμένο σύστημα. Δημιουργήθηκε σταδιακά μέσα από τη συνάντηση αρχαίων θρησκευτικών αντιλήψεων, χριστιανικής θεολογίας, λαϊκών παραδόσεων, φιλοσοφίας και μεταγενέστερης τελετουργικής μαγείας. Για να κατανοήσουμε γιατί τα γριμόρια του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης μιλούν για βασιλιάδες, δούκες, πρίγκιπες και λεγεώνες πνευμάτων, πρέπει να εξετάσουμε πώς εξελίχθηκε η ίδια η έννοια του δαίμονα.
Στην αρχαία ελληνική γλώσσα η λέξη «δαίμων» δεν είχε πάντοτε τη σημερινή αρνητική σημασία. Ένας δαίμων μπορούσε να θεωρηθεί πνευματική δύναμη ή ενδιάμεση ύπαρξη ανάμεσα στους θεούς και στους ανθρώπους. Ορισμένοι δαίμονες θεωρούνταν ευεργετικοί, άλλοι επικίνδυνοι και άλλοι απλώς μυστηριώδεις. Με την πάροδο των αιώνων και ιδιαίτερα μέσα στη χριστιανική θεολογία, η έννοια άλλαξε σημαντικά και συνδέθηκε κυρίως με κακόβουλα πνεύματα.
Στην ύστερη αρχαιότητα υπήρχαν πολλές διαφορετικές αντιλήψεις για αόρατες οντότητες. Ελληνικές, ρωμαϊκές, αιγυπτιακές και ανατολικές παραδόσεις μιλούσαν για πνεύματα, θεότητες, φύλακες, αστρικές δυνάμεις και επικίνδυνες οντότητες. Καθώς οι πολιτισμοί αλληλεπιδρούσαν, πολλές από αυτές τις ιδέες αναμείχθηκαν. Έτσι δημιουργήθηκε ένα πολύπλοκο πνευματικό περιβάλλον από το οποίο αργότερα αντλούσαν υλικό τόσο οι θεολόγοι όσο και οι αποκρυφιστές.
Με την εξάπλωση του Χριστιανισμού, οι παλαιότερες πνευματικές οντότητες άρχισαν συχνά να επανερμηνεύονται. Θεότητες άλλων θρησκειών μπορούσαν να παρουσιάζονται από χριστιανούς συγγραφείς ως ψεύτικοι θεοί ή κακόβουλα πνεύματα. Παράλληλα αναπτύχθηκε περισσότερο η ιδέα των πεπτωκότων αγγέλων, δηλαδή αγγελικών υπάρξεων που απομακρύνθηκαν από τον Θεό και συνδέθηκαν με το κακό.
Μία από τις σημαντικότερες ιδέες που επηρέασαν αργότερα τη δαιμονολογία ήταν η αντίληψη ότι ο αόρατος κόσμος είχε ιεραρχία. Όπως υπήρχαν τάξεις αγγέλων, έτσι μεταγενέστεροι συγγραφείς άρχισαν να φαντάζονται και τάξεις δαιμονικών πνευμάτων. Η ιδέα αυτή επέτρεψε τη δημιουργία ολόκληρων συστημάτων όπου διαφορετικές οντότητες είχαν συγκεκριμένους τίτλους, αρμοδιότητες και βαθμούς εξουσίας.
Κατά τον Μεσαίωνα, η χριστιανική θεολογία ασχολήθηκε έντονα με τη φύση του κακού, τον διάβολο, τον πειρασμό και τα κακόβουλα πνεύματα. Θεολόγοι προσπαθούσαν να εξηγήσουν τι μπορούσαν και τι δεν μπορούσαν να κάνουν οι δαίμονες. Η συζήτηση αυτή δεν είχε μόνο θρησκευτική σημασία. Επηρέασε επίσης τη νομική, κοινωνική και πολιτισμική αντιμετώπιση της μαγείας.
Την ίδια εποχή κυκλοφορούσαν χειρόγραφα που περιείχαν αστρολογία, προστατευτικές προσευχές, φυλαχτά, εξορκισμούς και τελετουργικές πρακτικές. Δεν ήταν όλα τα κείμενα ίδια ούτε μπορούμε να τα θεωρήσουμε μέρος μιας ενιαίας «σχολής». Κάποια είχαν έντονο θρησκευτικό χαρακτήρα, άλλα περιείχαν στοιχεία λόγιας μαγείας και άλλα διατηρούσαν λαϊκές δοξασίες.
Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της μεσαιωνικής τελετουργικής μαγείας ήταν η χρήση ιερών ονομάτων. Ονόματα του Θεού, αγγέλων και βιβλικών προσώπων εμφανίζονταν μέσα σε προσευχές και τελετουργικές διατυπώσεις. Οι συγγραφείς αυτών των κειμένων πίστευαν ότι τα ονόματα διέθεταν ιδιαίτερη πνευματική δύναμη. Έτσι η γλώσσα αποκτούσε κεντρικό ρόλο στην τελετουργία.
Κατά την Αναγέννηση, η ευρωπαϊκή αποκρυφιστική σκέψη έγινε ακόμη περισσότερο σύνθετη. Η αναβίωση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, ο νεοπλατωνισμός, η αστρολογία, η αλχημεία και η εβραϊκή Καμπάλα επηρέασαν πολλούς λόγιους. Η ιδέα ενός σύμπαντος γεμάτου αντιστοιχίες έγινε εξαιρετικά σημαντική. Πλανήτες, μέταλλα, φυτά, άγγελοι, αριθμοί και γράμματα θεωρήθηκαν ότι συνδέονταν μέσα σε ένα ενιαίο κοσμικό σύστημα.
Μέσα σε αυτή την κοσμοθεωρία, οι πνευματικές οντότητες μπορούσαν να ταξινομηθούν σύμφωνα με πλανήτες, κατευθύνσεις, στοιχεία ή άλλες συμβολικές κατηγορίες. Έτσι η δαιμονολογία άρχισε να αποκτά περισσότερο οργανωμένη μορφή. Οι κατάλογοι ονομάτων έγιναν μεγαλύτεροι και οι περιγραφές περισσότερο συγκεκριμένες.
Ορισμένοι συγγραφείς προσπάθησαν ακόμη και να δημιουργήσουν ολόκληρες «μοναρχίες» της Κόλασης. Οι δαίμονες ταξινομούνταν ως αυτοκράτορες, βασιλιάδες, πρίγκιπες, δούκες, μαρκήσιοι, κόμητες ή ιππότες. Αυτή η οργάνωση αντικατόπτριζε σε μεγάλο βαθμό τις πολιτικές και κοινωνικές δομές της ίδιας της Ευρώπης. Οι άνθρωποι φαντάζονταν τον αόρατο κόσμο χρησιμοποιώντας μοντέλα που γνώριζαν από τον δικό τους κόσμο.
Έτσι εμφανίζεται μια σημαντική αρχή για τη μελέτη της δαιμονολογίας. Οι περιγραφές των πνευμάτων συχνά μας λένε τόσα πολλά για την κοινωνία που τις δημιούργησε όσο και για τις ίδιες τις υπερφυσικές πεποιθήσεις. Ένας κόσμος γεμάτος βασιλιάδες και δούκες ήταν φυσικό να δημιουργήσει και μια υπερφυσική ιεραρχία γεμάτη αντίστοιχους τίτλους.
Κατά τον δέκατο έκτο και τον δέκατο έβδομο αιώνα εμφανίστηκαν διάφοροι σημαντικοί κατάλογοι πνευμάτων. Ονόματα και περιγραφές μεταφέρονταν από ένα χειρόγραφο σε άλλο, συχνά με αλλαγές στην ορθογραφία, στους τίτλους ή στις ιδιότητες κάθε οντότητας. Αυτό εξηγεί γιατί το ίδιο πνεύμα μπορεί να εμφανίζεται με διαφορετικό όνομα ή διαφορετική περιγραφή σε διαφορετικά βιβλία.
Παράλληλα, η Ευρώπη γνώρισε περιόδους έντονου φόβου γύρω από τη μαγεία και τη δαιμονική επιρροή. Οι δίκες μαγισσών και οι θεολογικές συζητήσεις γύρω από τη μαγεία ενίσχυσαν την εικόνα του διαβόλου ως ενεργού εχθρού της κοινωνίας. Πολλές κατηγορίες που εμφανίζονταν στις δίκες δεν είχαν άμεση σχέση με τις περίπλοκες πρακτικές των λόγιων γριμορίων, όμως στη λαϊκή φαντασία όλα αυτά συχνά αναμειγνύονταν.
Αυτό δημιούργησε δύο διαφορετικές παραδόσεις. Από τη μία υπήρχε η λόγια τελετουργική μαγεία με χειρόγραφα, λατινικές προσευχές, αστρολογικές αντιστοιχίες και σύνθετα σύμβολα. Από την άλλη υπήρχαν λαϊκές ιστορίες για μάγισσες, συμφωνίες με τον διάβολο, νυχτερινές συγκεντρώσεις και κακόβουλα πνεύματα. Με τον χρόνο οι δύο εικόνες επηρέασαν η μία την άλλη.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ιδέα του «συμβολαίου με τον διάβολο». Στη λογοτεχνία και στη λαϊκή παράδοση έγινε ιδιαίτερα γνωστή η ιστορία ενός ανθρώπου που προσφέρει κάτι πολύτιμο, συχνά την ψυχή του, με αντάλλαγμα γνώση, πλούτο ή δύναμη. Η ιστορία του Φάουστ αποτελεί μία από τις πιο γνωστές εκφράσεις αυτού του μοτίβου.
Τα γριμόρια όμως δεν βασίζονται όλα στην ίδια λογική. Σε πολλά σολομωνικά κείμενα ο τελετουργός δεν παρουσιάζεται να υπογράφει συμφωνία με ένα πνεύμα. Αντίθετα, επιχειρεί να το ελέγξει επικαλούμενος μια ανώτερη θεϊκή εξουσία. Αυτό είναι μία σημαντική διαφορά ανάμεσα στη λαϊκή εικόνα της δαιμονικής συμφωνίας και σε μεγάλο μέρος της τελετουργικής γραμματείας.
Κατά τον δέκατο ένατο αιώνα υπήρξε νέα αναβίωση του ενδιαφέροντος για τον αποκρυφισμό. Συγγραφείς και αποκρυφιστικές οργανώσεις άρχισαν να μελετούν ξανά παλαιότερα χειρόγραφα. Ορισμένα κείμενα μεταφράστηκαν, εκδόθηκαν και απέκτησαν πολύ μεγαλύτερο κοινό από ό,τι είχαν στους προηγούμενους αιώνες.
Τον εικοστό αιώνα, η δαιμονολογία πέρασε ακόμη περισσότερο στη λογοτεχνία τρόμου, στον κινηματογράφο, στα κόμικς, στα παιχνίδια και στη μουσική. Πολλά ονόματα που κάποτε εμφανίζονταν μόνο σε σπάνια χειρόγραφα έγιναν γνωστά σε εκατομμύρια ανθρώπους. Αυτό όμως δημιούργησε και νέες παρανοήσεις, επειδή η μυθοπλασία συχνά άλλαζε εντελώς την ιστορική περιγραφή μιας οντότητας.
Σήμερα, όταν συναντάμε έναν «δαίμονα» σε ένα σύγχρονο βιβλίο ή στο διαδίκτυο, είναι σημαντικό να αναρωτιόμαστε από πού προέρχεται η πληροφορία. Μπορεί να προέρχεται από ένα μεσαιωνικό χειρόγραφο, από ένα κείμενο της Αναγέννησης, από μια μεταγενέστερη αποκρυφιστική οργάνωση ή απλώς από σύγχρονη μυθοπλασία. Αυτές οι πηγές δεν έχουν την ίδια ιστορική αξία.
Η μελέτη της ευρωπαϊκής δαιμονολογίας είναι επομένως μια μελέτη της εξέλιξης των ιδεών. Οι δαίμονες των γριμορίων δεν δημιουργήθηκαν μέσα σε ένα μόνο βιβλίο ούτε από έναν μόνο συγγραφέα. Τα ονόματα, οι τίτλοι και οι ιστορίες τους εξελίχθηκαν μέσα σε αιώνες αντιγραφής, μετάφρασης και επανερμηνείας.
Αυτός είναι και ο λόγος που δύο βιβλία μπορεί να διαφωνούν για το ίδιο πνεύμα. Ένα μπορεί να το αποκαλεί βασιλιά, ένα δεύτερο δούκα και ένα τρίτο να του αποδίδει διαφορετικές ιδιότητες. Οι αντιφάσεις αυτές δεν αποτελούν απαραίτητα λάθος. Συχνά αποτελούν ίχνος της μακράς ιστορίας μέσα από την οποία πέρασε η συγκεκριμένη παράδοση.
Στο επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε τα πρώτα μεσαιωνικά γριμόρια και θα δούμε πώς δημιουργήθηκε η παράδοση των μαγικών βιβλίων, γιατί πολλά αποδόθηκαν σε αρχαίους βασιλιάδες ή σοφούς και πώς γεννήθηκε η ισχυρή παράδοση που αργότερα συνδέθηκε με το όνομα του βασιλιά Σολομώντα.