Κεφάλαιο 4 — Η Τορά και η θέση της στην καμπαλιστική σκέψη

 

Η Τορά βρίσκεται στο κέντρο της εβραϊκής θρησκευτικής ζωής και αποτελεί θεμελιώδη βάση για την ιστορική Καμπάλα.Η λέξη Τορά σημαίνει περίπου «διδασκαλία», «οδηγία» ή «νόμος» και χρησιμοποιείται συχνά για τα πέντε πρώτα βιβλία της Εβραϊκής Βίβλου, δηλαδή τη Γένεση, την Έξοδο, το Λευιτικό, τους Αριθμούς και το Δευτερονόμιο.Για τους καμπαλιστές η Τορά δεν είναι απλώς ένα κείμενο που αφηγείται γεγονότα ή δίνει θρησκευτικούς κανόνες.Αντιμετωπίζεται ως ιερό κείμενο με πολλά επίπεδα νοήματος, μέσα στο οποίο μπορούν να αναζητηθούν βαθύτερες πνευματικές και μυστικιστικές σημασίες.Αυτός ο τρόπος ανάγνωσης είναι πολύ σημαντικός για να καταλάβουμε πώς σκέφτεται η Καμπάλα.Οι καμπαλιστές θεωρούσαν ότι οι βιβλικές λέξεις, οι ιστορίες και ακόμη και τα γράμματα μπορούσαν να περιέχουν περισσότερα από ένα επίπεδα ερμηνείας.Δεν αρκούσε επομένως μόνο η κυριολεκτική ανάγνωση.Ο αναγνώστης μπορούσε να εξετάσει το ηθικό μήνυμα, το συμβολικό νόημα και τη μυστική σχέση ενός χωρίου με τη δομή της δημιουργίας.Στην εβραϊκή παράδοση υπάρχει ένα γνωστό σύστημα ερμηνείας που περιγράφεται με το ακρωνύμιο PaRDeS.Η λέξη Pardes σημαίνει «περιβόλι» ή «κήπος» και τα τέσσερα γράμματά της χρησιμοποιούνται για τέσσερα επίπεδα ερμηνείας.Το πρώτο είναι το Peshat, δηλαδή η απλή ή κυριολεκτική σημασία του κειμένου.Το δεύτερο είναι το Remez, δηλαδή ο υπαινιγμός ή η συμβολική ένδειξη.Το τρίτο είναι το Derash, δηλαδή η ερμηνευτική ή ομιλητική ανάπτυξη του κειμένου.Το τέταρτο είναι το Sod, δηλαδή το μυστικό ή εσωτερικό επίπεδο.Η Καμπάλα συνδέεται ιδιαίτερα με το επίπεδο του Sod, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι απορρίπτει τα υπόλοιπα επίπεδα.Για τον καμπαλιστή το μυστικό νόημα δεν καταργεί την κυριολεκτική σημασία αλλά προσθέτει ένα βαθύτερο επίπεδο κατανόησης.Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό σημείο γιατί συχνά οι σύγχρονες παρουσιάσεις της Καμπάλα δίνουν την εντύπωση ότι υπάρχει ένας κρυφός κώδικας που ακυρώνει το κανονικό νόημα της Βίβλου.Η ιστορική καμπαλιστική ερμηνεία είναι συνήθως πιο σύνθετη.Το ίδιο χωρίο μπορεί να λειτουργεί ταυτόχρονα σε πολλά επίπεδα.Μπορεί να περιγράφει ένα γεγονός, να διδάσκει μια ηθική αρχή και ταυτόχρονα να συμβολίζει μια πνευματική πραγματικότητα.Η Γένεση είναι ιδιαίτερα σημαντική για την καμπαλιστική σκέψη επειδή περιγράφει τη δημιουργία του κόσμου.Οι πρώτες λέξεις της Γένεσης έγιναν αντικείμενο αμέτρητων μυστικιστικών ερμηνειών.Οι καμπαλιστές ενδιαφέρονταν για ερωτήματα όπως το τι σημαίνει η δημιουργία «στην αρχή», πώς εμφανίζεται το φως, ποια είναι η σχέση ανάμεσα στον Δημιουργό και τη δημιουργία και γιατί η δημιουργία παρουσιάζεται σε διαδοχικά στάδια.Αυτές οι ερωτήσεις οδήγησαν σε πολύ σύνθετες θεωρίες σχετικά με την εκπόρευση της θείας πραγματικότητας.Στη μεταγενέστερη Καμπάλα οι Σεφιρότ χρησιμοποιήθηκαν για να εξηγηθεί συμβολικά πώς η θεία ενέργεια εκδηλώνεται σταδιακά από το ανώτερο προς το κατώτερο επίπεδο της ύπαρξης.Η Τορά επομένως λειτουργεί όχι μόνο ως βιβλίο διδασκαλίας αλλά και ως χάρτης της σχέσης ανάμεσα στο θείο και τον κόσμο.Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η έννοια του φωτός.Στη Γένεση εμφανίζεται η φράση «γενηθήτω φως» πριν ακόμη δημιουργηθούν ο ήλιος και η σελήνη.Οι καμπαλιστές μπορούσαν να ερμηνεύσουν αυτό το φως όχι μόνο ως φυσικό φως αλλά και ως σύμβολο θείας αποκάλυψης ή πνευματικής ενέργειας.Έτσι ένα απλό βιβλικό χωρίο μπορούσε να αποκτήσει πολλαπλές σημασίες.Το ίδιο συμβαίνει και με πολλές άλλες βιβλικές εικόνες όπως ο Κήπος της Εδέμ, το Δέντρο της Ζωής, τα ποτάμια, τα ύδατα, το βουνό, η έρημος και ο Ναός.Οι εικόνες αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως σύμβολα της ανθρώπινης ψυχής και της πνευματικής πραγματικότητας.Το Δέντρο της Ζωής που γνωρίζουμε από την Καμπάλα δεν πρέπει να θεωρούμε ότι είναι απλώς το ίδιο πράγμα με το βιβλικό δέντρο του Κήπου της Εδέμ.Η καμπαλιστική παράδοση ανέπτυξε ένα ιδιαίτερο συμβολικό διάγραμμα των δέκα Σεφιρότ που ονομάστηκε Ετς Χαΐμ, δηλαδή «Δέντρο της Ζωής».Η βιβλική εικόνα του δέντρου όμως προσέφερε ένα ισχυρό συμβολικό υπόβαθρο για αυτή την ανάπτυξη.Οι καμπαλιστές έβλεπαν την Τορά ως κείμενο στο οποίο κάθε λεπτομέρεια μπορούσε να αποκτήσει σημασία.Αυτό περιλάμβανε τα ονόματα των προσώπων, τις επαναλήψεις λέξεων, τις αριθμητικές αξίες των γραμμάτων και ακόμη και ορισμένες γραμματικές ιδιαιτερότητες.Από αυτή τη στάση αναπτύχθηκαν ή χρησιμοποιήθηκαν μέθοδοι όπως η Γκεματρία, η Τεμουρά και το Νοταρικόν.Η Γκεματρία εξετάζει την αριθμητική αξία των εβραϊκών γραμμάτων.Η Τεμουρά βασίζεται σε μεταθέσεις ή αντικαταστάσεις γραμμάτων.Το Νοταρικόν χρησιμοποιεί τα γράμματα μιας λέξης σαν αρχικά άλλων λέξεων ή δημιουργεί νέες ερμηνείες μέσα από συντομογραφίες.Αυτές οι τεχνικές δεν χρησιμοποιούνται αυθαίρετα στην παραδοσιακή καμπαλιστική σκέψη.Συνήθως λειτουργούν ως συμπληρωματικές μέθοδοι ερμηνείας μέσα σε ένα ήδη υπάρχον θρησκευτικό πλαίσιο.Για αυτό ένας μαθητής πρέπει να είναι προσεκτικός όταν συναντά στο διαδίκτυο ισχυρισμούς ότι ένας συγκεκριμένος αριθμός «αποδεικνύει» οπωσδήποτε κάποιο κρυφό μήνυμα.Η παραδοσιακή Γκεματρία δεν λειτουργεί σαν μαθηματική επιστημονική απόδειξη.Είναι συμβολικό και ερμηνευτικό εργαλείο.Η Τορά συνδέεται επίσης στενά με τις μιτσβότ, δηλαδή τις θρησκευτικές εντολές.Στην καμπαλιστική σκέψη οι εντολές μπορεί να αποκτήσουν βαθύτερη κοσμική σημασία.Μια θρησκευτική πράξη δεν θεωρείται μόνο ανθρώπινη υπακοή σε έναν κανόνα αλλά μπορεί να ερμηνευθεί ως πράξη που συμβάλλει στην πνευματική αρμονία.Στο Ζοχάρ και ιδιαίτερα στη μεταγενέστερη Λουριανική Καμπάλα αναπτύχθηκε έντονα η ιδέα ότι οι ανθρώπινες πράξεις μπορούν να επηρεάζουν συμβολικά την ισορροπία της δημιουργίας.Έτσι η ηθική και η πνευματικότητα δεν είναι δύο διαφορετικά πράγματα.Η συμπεριφορά του ανθρώπου γίνεται μέρος μιας μεγαλύτερης κοσμικής διαδικασίας.Εδώ συναντάμε ξανά την έννοια του Τικούν, της αποκατάστασης ή διόρθωσης.Ο άνθρωπος καλείται να συμμετέχει στην αποκατάσταση της τάξης μέσα από τις πράξεις, τις προθέσεις και την πνευματική του ζωή.Η έννοια της πρόθεσης είναι επίσης πολύ σημαντική.Στα εβραϊκά χρησιμοποιείται ο όρος Καβανά, που σημαίνει πρόθεση ή εσωτερική κατεύθυνση της σκέψης.Στην καμπαλιστική προσευχή η Καβανά μπορεί να αποκτήσει πολύ σύνθετο χαρακτήρα.Ο άνθρωπος δεν προφέρει απλώς λέξεις αλλά προσπαθεί να κατευθύνει τον νου και την καρδιά του προς το πνευματικό νόημα της προσευχής.Ορισμένοι καμπαλιστές ανέπτυξαν συγκεκριμένους διαλογισμούς πάνω σε θεία ονόματα, γράμματα και Σεφιρότ κατά τη διάρκεια της προσευχής.Αυτό όμως πρέπει να κατανοείται μέσα στο συγκεκριμένο θρησκευτικό πλαίσιο στο οποίο δημιουργήθηκε.Δεν πρόκειται απλώς για μια τεχνική μαγείας που μπορεί να αποκοπεί από όλη την υπόλοιπη παράδοση.Η Τορά αποτελεί επίσης βάση για το Ζοχάρ.Μεγάλο μέρος του Ζοχάρ είναι δομημένο ως μυστικιστικό σχόλιο πάνω σε χωρία της Τορά.Οι χαρακτήρες του Ζοχάρ συζητούν εδάφια και προσπαθούν να αποκαλύψουν τις βαθύτερες πνευματικές τους σημασίες.Μια φαινομενικά απλή ιστορία μπορεί να μετατραπεί σε συζήτηση για τις Σεφιρότ, την ψυχή, τη θεία παρουσία ή τη σχέση ανάμεσα στις αρσενικές και θηλυκές όψεις της θείας εκδήλωσης.Αυτός ο τρόπος ανάγνωσης είναι χαρακτηριστικός της καμπαλιστικής σκέψης.Το κείμενο αντιμετωπίζεται σαν ένας ζωντανός κόσμος συμβόλων.Ένα ακόμη σημαντικό σημείο είναι η έννοια της Σεχινά.Η Σεχινά αναφέρεται στη θεία παρουσία και έχει σημαντική θέση στην εβραϊκή και ιδιαίτερα στην καμπαλιστική σκέψη.Στο Ζοχάρ η Σεχινά συνδέεται συχνά με τη Μαλκούτ, την κατώτερη Σεφιρά του Δέντρου της Ζωής.Μπορεί να παρουσιαστεί ως η θεία παρουσία που βρίσκεται κοντά στον κόσμο και στον λαό.Η σχέση ανάμεσα στη Σεχινά και στις ανώτερες Σεφιρότ αποτελεί σημαντικό θέμα της ζοχαρικής συμβολολογίας.Η πνευματική αρμονία περιγράφεται συχνά μέσα από την ένωση και ισορροπία διαφορετικών όψεων της θείας πραγματικότητας.Αυτές οι ιδέες είναι πολύ διαφορετικές από τη νεότερη αποκρυφιστική χρήση της Καμπάλα.Όταν αργότερα οι χριστιανοί καμπαλιστές και οι ερμητικοί αποκρυφιστές άρχισαν να χρησιμοποιούν το Δέντρο της Ζωής, πολλές βιβλικές και εβραϊκές έννοιες μεταφέρθηκαν σε νέα συστήματα.Στην Ερμητική Qabalah για παράδειγμα η Τορά δεν βρίσκεται πάντα στο κέντρο της πρακτικής.Το Δέντρο της Ζωής χρησιμοποιείται συχνά ως ανεξάρτητος συμβολικός χάρτης για αστρολογία, Ταρώ, αλχημεία και τελετουργική μαγεία.Αυτό αποτελεί σημαντική αλλαγή σε σχέση με την ιστορική Kabbalah, όπου η μελέτη των ιερών κειμένων είναι κεντρική.Για αυτό όταν συναντάς έναν πίνακα που συνδέει μια Σεφιρά με έναν πλανήτη, ένα χρώμα και μια κάρτα Ταρώ πρέπει να θυμάσαι ότι βρίσκεσαι κυρίως στον χώρο της Ερμητικής Qabalah και όχι απαραίτητα στην παραδοσιακή εβραϊκή ερμηνεία της Τορά.Αν θέλεις να θυμάσαι το βασικό μάθημα αυτού του κεφαλαίου κράτησε την εξής εικόνα.Η Τορά για τον καμπαλιστή μπορεί να μοιάζει με ένα βιβλίο που έχει πολλά στρώματα.Το πρώτο στρώμα είναι η απλή ιστορία και η άμεση διδασκαλία.Πίσω από αυτό υπάρχουν συμβολικοί υπαινιγμοί.Πιο βαθιά βρίσκονται ερμηνευτικές συνδέσεις και στο εσωτερικότερο επίπεδο βρίσκεται το Sod, το μυστικό νόημα.Η Καμπάλα προσπαθεί να εξερευνήσει αυτό το βαθύτερο επίπεδο χωρίς να εγκαταλείπει το υπόλοιπο κείμενο.Αυτή η σχέση ανάμεσα στο γράμμα, στο σύμβολο και στο μυστικό νόημα είναι μία από τις βασικές αρχές που θα συναντάμε ξανά και ξανά σε ολόκληρη τη μελέτη μας.Στο επόμενο κεφάλαιο θα περάσουμε σε ένα από τα παλαιότερα και σημαντικότερα μυστικιστικά κείμενα που επηρέασαν βαθιά την Καμπάλα, το Σεφέρ Γετσιρά, και θα εξετάσουμε τις δέκα Σεφιρότ, τα είκοσι δύο εβραϊκά γράμματα και την ιδιαίτερη εικόνα της δημιουργίας που παρουσιάζει.