Κεφάλαιο 5 — Το Σεφέρ Γετσιρά και τα θεμέλια της μυστικής δημιουργίας

 

Το Σεφέρ Γετσιρά, δηλαδή το «Βιβλίο της Δημιουργίας» ή «Βιβλίο του Σχηματισμού», είναι ένα από τα σημαντικότερα πρώιμα έργα της εβραϊκής μυστικιστικής παράδοσης και επηρέασε βαθιά την ανάπτυξη της μεταγενέστερης Καμπάλα.Το ακριβές πότε γράφτηκε δεν είναι απολύτως βέβαιο και οι ερευνητές έχουν προτείνει διαφορετικές χρονολογήσεις, όμως θεωρείται έργο πολύ παλαιότερο από το Ζοχάρ.Το κείμενο είναι σχετικά σύντομο αλλά ιδιαίτερα πυκνό και χρησιμοποιεί μια συμβολική γλώσσα που συνδέει τη δημιουργία του κόσμου με αριθμούς, γράμματα και θεμελιώδεις κοσμικές αρχές.Μία από τις βασικότερες ιδέες του Σεφέρ Γετσιρά είναι ότι η δημιουργία περιγράφεται μέσα από τριάντα δύο «θαυμαστούς δρόμους σοφίας».Οι τριάντα δύο αυτοί δρόμοι προκύπτουν από τις δέκα Σεφιρότ και τα είκοσι δύο γράμματα του εβραϊκού αλφαβήτου.Αυτή η δομή έγινε αργότερα εξαιρετικά σημαντική για την Καμπάλα και ακόμη περισσότερο για την Ερμητική Qabalah.Οι δέκα Σεφιρότ του Σεφέρ Γετσιρά δεν παρουσιάζονται ακριβώς με τον τρόπο που θα τις γνωρίσουμε από το μεταγενέστερο Δέντρο της Ζωής.Στο έργο χρησιμοποιείται η έκφραση «Σεφιρότ Μπελιμά», ένας δύσκολος όρος που έχει ερμηνευθεί με διαφορετικούς τρόπους.Οι Σεφιρότ παρουσιάζονται ως βασικές αρχές της κοσμικής τάξης και συνδέονται με έννοιες όπως η αρχή και το τέλος, το καλό και το κακό, το ύψος και το βάθος, η ανατολή και η δύση, ο βορράς και ο νότος.Έτσι σχηματίζεται ένα συμβολικό μοντέλο που περιγράφει την πραγματικότητα ως ένα οργανωμένο σύνολο κατευθύνσεων και διαστάσεων.Ο αριθμός δέκα έχει ιδιαίτερη σημασία στο κείμενο.Το Σεφέρ Γετσιρά επιμένει ότι οι Σεφιρότ είναι δέκα και όχι εννέα ούτε έντεκα.Αυτή η έμφαση δείχνει ότι ο αριθμός θεωρείται μέρος μιας συγκεκριμένης κοσμικής τάξης.Αργότερα η καμπαλιστική παράδοση θα αναπτύξει τις δέκα Σεφιρότ σε ένα πολύ πιο λεπτομερές σύστημα με ονόματα όπως Κέτερ, Χόχμα, Μπινά, Χέσεντ, Γκεβουρά, Τιφερέτ, Νέτζαχ, Χοντ, Γεσόντ και Μαλκούτ.Δεν πρέπει όμως να μεταφέρουμε αυτόματα ολόκληρο το μεταγενέστερο σύστημα πίσω στο Σεφέρ Γετσιρά.Το έργο αποτελεί ένα πρώιμο στάδιο της ανάπτυξης αυτών των ιδεών.Το δεύτερο μεγάλο θεμέλιο του βιβλίου είναι τα είκοσι δύο εβραϊκά γράμματα.Τα γράμματα παρουσιάζονται ως δημιουργικές αρχές και όχι απλώς ως σύμβολα γραφής.Το κείμενο περιγράφει τον Θεό να χαράζει, να συνδυάζει, να ζυγίζει και να μεταθέτει τα γράμματα.Αυτή η εικόνα παρουσιάζει τη γλώσσα σαν μία θεμελιώδη δομή της δημιουργίας.Ο κόσμος εμφανίζεται συμβολικά σαν να έχει σχηματιστεί μέσα από διαφορετικούς συνδυασμούς γραμμάτων και αριθμητικών αρχών.Αυτή η ιδέα είχε τεράστια επίδραση στη μεταγενέστερη εβραϊκή μυστικιστική σκέψη.Η γλώσσα μπορούσε πλέον να αντιμετωπιστεί ως κάτι πολύ περισσότερο από ένα ανθρώπινο εργαλείο επικοινωνίας.Τα ίδια τα γράμματα μπορούσαν να θεωρηθούν φορείς συμβολικής δύναμης και κοσμικής σημασίας.Το Σεφέρ Γετσιρά χωρίζει τα είκοσι δύο γράμματα σε τρεις μεγάλες ομάδες.Η πρώτη ομάδα αποτελείται από τρία «μητρικά» γράμματα.Η δεύτερη από επτά «διπλά» γράμματα.Η τρίτη από δώδεκα «απλά» γράμματα.Οι ομάδες αυτές συνδέονται με διαφορετικές κοσμικές κατηγορίες.Τα τρία μητρικά γράμματα είναι Άλεφ, Μεμ και Σιν.Στο συμβολικό σύστημα του κειμένου συνδέονται με θεμελιώδεις αρχές όπως ο αέρας, το νερό και η φωτιά.Αυτή η τριάδα είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή παρουσιάζει μια βασική ισορροπία ανάμεσα σε αντίθετες δυνάμεις.Το νερό και η φωτιά μπορούν να θεωρηθούν ως δύο αντίθετοι πόλοι ενώ ο αέρας λειτουργεί συμβολικά ανάμεσά τους.Η ιδέα της ισορροπίας ανάμεσα σε αντίθετες αρχές θα εμφανιστεί ξανά σε πολλές μορφές μέσα στην καμπαλιστική σκέψη.Τα επτά διπλά γράμματα συνδέονται σε διαφορετικές εκδοχές του κειμένου με επτά πλανητικές ή κοσμικές δυνάμεις, επτά ημέρες και επτά αντίθετα ζεύγη ανθρώπινων εμπειριών.Ο όρος «διπλά» σχετίζεται με τη διπλή προφορά που είχαν ορισμένα γράμματα στην εβραϊκή γλώσσα.Στο συμβολικό επίπεδο όμως η δυαδικότητα αποκτά και φιλοσοφική σημασία.Η ζωή παρουσιάζεται μέσα από αντίθετα όπως ζωή και θάνατος, ειρήνη και πόλεμος, σοφία και ανοησία, πλούτος και φτώχεια.Το ακριβές σύνολο των αντιστοιχιών μπορεί να διαφέρει ανάμεσα στις διαφορετικές χειρόγραφες παραδόσεις και εκδόσεις του Σεφέρ Γετσιρά.Αυτό είναι πολύ σημαντικό για τον μαθητή γιατί δείχνει ότι δεν υπάρχει πάντα μία μοναδική και αμετάβλητη έκδοση των αρχαίων μυστικιστικών συστημάτων.Τα δώδεκα απλά γράμματα συνδέονται με τον αριθμό δώδεκα, έναν αριθμό που εμφανίζεται σε πολλές κοσμικές και χρονικές δομές.Συνδέθηκαν με τους δώδεκα μήνες, με κατευθύνσεις και αργότερα σε ορισμένες ερμηνευτικές παραδόσεις με τον ζωδιακό κύκλο.Αυτό το σημείο έγινε ιδιαίτερα σημαντικό στη μεταγενέστερη δυτική αποκρυφιστική παράδοση, όπου τα είκοσι δύο γράμματα του εβραϊκού αλφαβήτου αντιστοιχίστηκαν σε στοιχεία, πλανήτες και ζώδια.Πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί γιατί οι ερμητικές αντιστοιχίες που συναντάμε σε νεότερους αποκρυφιστικούς πίνακες δεν είναι πάντοτε ίδιες με τις αρχικές ή μεσαιωνικές εβραϊκές παραδόσεις.Το Σεφέρ Γετσιρά ενδιαφέρεται έντονα για τη σχέση ανάμεσα στον κόσμο, στον χρόνο και στον άνθρωπο.Σε ορισμένες εκδοχές του κειμένου εμφανίζεται μια τριπλή δομή που συχνά περιγράφεται με όρους όπως κόσμος, έτος και ψυχή.Ο κόσμος αντιπροσωπεύει τον χώρο ή το σύμπαν.Το έτος αντιπροσωπεύει τον χρόνο.Η ψυχή αντιπροσωπεύει τον άνθρωπο.Με αυτή τη δομή το βιβλίο δείχνει ότι τα ίδια συμβολικά πρότυπα μπορούν να εμφανίζονται σε διαφορετικά επίπεδα της πραγματικότητας.Ένα γράμμα μπορεί να συνδεθεί ταυτόχρονα με μία κοσμική δύναμη, μια χρονική περίοδο και ένα ανθρώπινο χαρακτηριστικό.Αυτή η λογική των αντιστοιχιών είναι ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία που θα επηρεάσουν αργότερα την ερμητική μαγεία.Στη δυτική αποκρυφιστική παράδοση δημιουργήθηκαν ολόκληροι πίνακες στους οποίους ένα γράμμα, ένας πλανήτης, ένα χρώμα, ένα μέταλλο, ένα άρωμα και ένα σύμβολο μπορούσαν να θεωρηθούν διαφορετικές εκφράσεις μιας ίδιας συμβολικής αρχής.Το Σεφέρ Γετσιρά όμως δεν είναι απλώς ένας πίνακας αντιστοιχιών.Προσπαθεί να περιγράψει μια βαθύτερη φιλοσοφική ιδέα, ότι δηλαδή η δημιουργία έχει τάξη, μέτρο και δομή.Οι αριθμοί και τα γράμματα λειτουργούν ως συμβολικές γλώσσες με τις οποίες αυτή η τάξη μπορεί να περιγραφεί.Μία ακόμη ενδιαφέρουσα ιδέα του βιβλίου είναι η συνεχής επιστροφή στην ενότητα.Οι Σεφιρότ παρουσιάζονται ως διαφορετικές αρχές αλλά η προέλευσή τους παραμένει μία.Το κείμενο χρησιμοποιεί εικόνες που υπογραμμίζουν ότι το τέλος συνδέεται με την αρχή και η αρχή με το τέλος.Αυτό δημιουργεί μια κυκλική αντίληψη της πραγματικότητας.Η πολλαπλότητα του κόσμου δεν αναιρεί την ενότητα από την οποία προέρχεται.Αυτή η ιδέα θα γίνει θεμελιώδης στη μεταγενέστερη Καμπάλα.Οι δέκα Σεφιρότ μπορεί να είναι πολλές αλλά δεν αποτελούν ανεξάρτητες θεότητες.Περιγράφουν διαφορετικές εκδηλώσεις μέσα σε μία ενιαία θεία πραγματικότητα.Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για τα γράμματα.Υπάρχουν είκοσι δύο διαφορετικά γράμματα αλλά μέσα από τους συνδυασμούς τους δημιουργείται μία τεράστια ποικιλία λέξεων και νοημάτων.Έτσι το Σεφέρ Γετσιρά χρησιμοποιεί τη γλώσσα σαν παράδειγμα για το πώς η πολλαπλότητα μπορεί να προκύψει από ένα περιορισμένο σύνολο βασικών αρχών.Αυτή η εικόνα είναι εύκολο να κατανοηθεί αν σκεφτείς το αλφάβητο.Με λίγα μόνο γράμματα μπορούμε να δημιουργήσουμε χιλιάδες διαφορετικές λέξεις.Με τον ίδιο συμβολικό τρόπο το βιβλίο παρουσιάζει τον κόσμο σαν αποτέλεσμα αμέτρητων συνδυασμών βασικών αρχών.Στη μεταγενέστερη εβραϊκή παράδοση το Σεφέρ Γετσιρά συνδέθηκε επίσης με ιστορίες σχετικά με τη δημιουργία τεχνητής ζωής και ιδιαίτερα με τον θρύλο του Γκόλεμ.Ο Γκόλεμ παρουσιάζεται στη μεταγενέστερη λαϊκή και μυστικιστική παράδοση ως ανθρωπόμορφο πλάσμα που σχηματίζεται από άψυχη ύλη.Οι ιστορίες αυτές συχνά συνδέουν τη δημιουργία του με εβραϊκά γράμματα, θεία ονόματα ή συνδυασμούς που βασίζονται σε μυστικιστικές αρχές.Ωστόσο, ο διάσημος θρύλος του Γκόλεμ όπως τον γνωρίζουμε σήμερα αναπτύχθηκε σε μεταγενέστερες εποχές και δεν πρέπει να θεωρούμε ότι το ίδιο το Σεφέρ Γετσιρά είναι ένα απλό εγχειρίδιο δημιουργίας Γκόλεμ.Αυτό είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ένα αρχαίο ή πρώιμο κείμενο μπορεί να αποκτήσει νέες ερμηνείες μέσα στους αιώνες.Για τη μελέτη της Καμπάλα το πιο σημαντικό είναι ότι το Σεφέρ Γετσιρά προσφέρει ένα από τα πρώτα μεγάλα μοντέλα σύνδεσης αριθμού, γλώσσας και δημιουργίας.Οι δέκα Σεφιρότ δίνουν την αριθμητική διάσταση.Τα είκοσι δύο γράμματα δίνουν τη γλωσσική διάσταση.Μαζί δημιουργούν τους τριάντα δύο δρόμους σοφίας.Αργότερα η εικόνα αυτή θα επηρεάσει το Δέντρο της Ζωής, όπου οι δέκα Σεφιρότ και οι είκοσι δύο δρόμοι θα παρουσιαστούν ως ένα ενιαίο διάγραμμα.Εδώ πρέπει να κάνουμε μια ιστορική διάκριση.Το γνωστό σύγχρονο διάγραμμα του Δέντρου της Ζωής με δέκα κύκλους και είκοσι δύο γραμμές δεν εμφανίζεται με αυτή την ακριβή μορφή μέσα στο ίδιο το Σεφέρ Γετσιρά.Πρόκειται για μεταγενέστερη γραφική και ερμηνευτική ανάπτυξη.Οι αποκρυφιστικές σχολές πήραν την ιδέα των δέκα Σεφιρότ και των είκοσι δύο γραμμάτων και τη συνέδεσαν με ένα οργανωμένο σύστημα δρόμων.Στην Ερμητική Qabalah αυτό έγινε ιδιαίτερα σημαντικό επειδή κάθε δρόμος συνδέθηκε με ένα εβραϊκό γράμμα και αργότερα με μια κάρτα των Μεγάλων Αρκάνων του Ταρώ.Αυτή η σύνδεση είναι μεταγενέστερη και ανήκει κυρίως στη δυτική εσωτερική παράδοση.Το Σεφέρ Γετσιρά μας διδάσκει επίσης κάτι σημαντικό για τον τρόπο σκέψης των μυστικιστικών συστημάτων.Οι αριθμοί δεν χρησιμοποιούνται μόνο για μέτρηση.Τα γράμματα δεν χρησιμοποιούνται μόνο για γραφή.Οι κατευθύνσεις δεν χρησιμοποιούνται μόνο για γεωγραφία.Όλα μπορούν να αποκτήσουν συμβολικό χαρακτήρα και να λειτουργήσουν σαν διαφορετικές γλώσσες για την περιγραφή της ίδιας πραγματικότητας.Αυτός ο τρόπος σκέψης είναι θεμελιώδης για την Καμπάλα και αργότερα για την τελετουργική μαγεία.Όταν ένας ερμητικός αποκρυφιστής συνδέει για παράδειγμα έναν πλανήτη με έναν αριθμό, ένα χρώμα και μια Σεφιρά, χρησιμοποιεί ακριβώς αυτή τη λογική των συμβολικών αντιστοιχιών.Δεν σημαίνει ότι οι αντιστοιχίες αυτές έχουν αποδειχθεί επιστημονικά.Λειτουργούν μέσα σε ένα εσωτερικό συμβολικό σύστημα.Για τον μαθητή μας το πιο σημαντικό είναι να μάθει να ξεχωρίζει το ιστορικό κείμενο από τις μεταγενέστερες ερμηνείες του.Από το Σεφέρ Γετσιρά πρέπει να θυμάσαι πέντε βασικά σημεία.Πρώτον, παρουσιάζει τριάντα δύο δρόμους σοφίας.Δεύτερον, αυτοί αποτελούνται από δέκα Σεφιρότ και είκοσι δύο εβραϊκά γράμματα.Τρίτον, τα είκοσι δύο γράμματα χωρίζονται σε τρία μητρικά, επτά διπλά και δώδεκα απλά.Τέταρτον, το βιβλίο συνδέει τη γλώσσα, τον αριθμό, τον κόσμο, τον χρόνο και τον άνθρωπο μέσα σε ένα ενιαίο συμβολικό μοντέλο.Πέμπτον, πολλές από τις γνωστές σήμερα μαγικές, αστρολογικές και ταρωτικές αντιστοιχίες δημιουργήθηκαν ή συστηματοποιήθηκαν αργότερα και δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα στο αρχικό έργο.Με αυτά τα θεμέλια μπορούμε πλέον να καταλάβουμε γιατί το Σεφέρ Γετσιρά θεωρήθηκε τόσο σημαντικό από μεταγενέστερους καμπαλιστές.Έδωσε μια από τις πρώτες μεγάλες εικόνες ενός σύμπαντος που μπορεί να διαβαστεί σαν γλώσσα και να κατανοηθεί μέσα από αριθμούς, γράμματα και σχέσεις.Στο επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε το Σεφέρ χα-Μπαχίρ, το «Βιβλίο της Λάμψης», και θα δούμε πώς μέσα από αυτό αρχίζουν να εμφανίζονται πολύ πιο καθαρά οι ιδέες που θα οδηγήσουν στο γνωστό καμπαλιστικό σύστημα των Σεφιρότ και του Δέντρου της Ζωής.