Κεφάλαιο 6 — Το Lemegeton ή Μικρό Κλειδί του Σολομώντα

 

Το Lemegeton, γνωστό επίσης ως Μικρό Κλειδί του Σολομώντα, είναι μία από τις σημαντικότερες συλλογές της δυτικής τελετουργικής μαγείας. Παρότι το όνομα του βασιλιά Σολομώντα βρίσκεται στον τίτλο του, το έργο δεν θεωρείται ότι γράφτηκε πραγματικά από τον βιβλικό βασιλιά. Πρόκειται για μεταγενέστερη συλλογή αποκρυφιστικών κειμένων που συγκεντρώθηκαν μέσα από διαφορετικές χειρόγραφες παραδόσεις και αποδόθηκαν στον Σολομώντα επειδή το όνομά του είχε ήδη συνδεθεί επί αιώνες με ιστορίες σοφίας, πνευμάτων και μαγικής γνώσης.
Το Lemegeton δεν είναι ένα απλό γριμόριο που περιγράφει μόνο δαίμονες. Αποτελείται από διαφορετικά βιβλία ή ενότητες που ασχολούνται με διαφορετικές κατηγορίες πνευματικών οντοτήτων και διαφορετικά συστήματα τελετουργικής κοσμολογίας. Η πιο γνωστή από αυτές τις ενότητες είναι η Ars Goetia, αλλά αποτελεί μόνο το πρώτο μέρος της συλλογής.
Στη μορφή με την οποία είναι περισσότερο γνωστό σήμερα, το Lemegeton αποτελείται από πέντε βασικά μέρη: την Ars Goetia, την Ars Theurgia-Goetia, την Ars Paulina, την Ars Almadel και την Ars Notoria. Οι ενότητες αυτές δεν είναι όλες ίδιες ούτε φαίνεται να δημιουργήθηκαν αρχικά ως τμήματα ενός ενιαίου έργου. Πιθανότατα συγκεντρώθηκαν αργότερα κάτω από έναν κοινό τίτλο.
Το πρώτο μέρος, η Ars Goetia, είναι αυτό που εξετάσαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο. Περιλαμβάνει τον περίφημο κατάλογο των εβδομήντα δύο πνευμάτων με τίτλους όπως Βασιλιάς, Δούκας, Πρίγκιπας, Μαρκήσιος, Κόμης, Πρόεδρος και Ιππότης. Περιλαμβάνει επίσης τις σφραγίδες που συνδέονται με αυτά και τις ιδιότητες που τους αποδίδει το κείμενο.
Η δεύτερη ενότητα ονομάζεται Ars Theurgia-Goetia. Εδώ η εικόνα αλλάζει σημαντικά. Το κείμενο ασχολείται με πνεύματα που συνδέονται με τις κατευθύνσεις του κόσμου και με μια περισσότερο γεωγραφική ή κοσμολογική ταξινόμηση. Τα πνεύματα οργανώνονται σύμφωνα με σημεία του ορίζοντα και συγκεκριμένες περιοχές του ουράνιου ή πνευματικού κόσμου.
Η ίδια η ονομασία Theurgia-Goetia είναι ενδιαφέρουσα. Η θεουργία συνδέεται ιστορικά με τελετουργικές προσπάθειες προσέγγισης θεϊκών ή ανώτερων πνευματικών δυνάμεων, ενώ η goetia συνδέθηκε περισσότερο με κατώτερες ή αμφιλεγόμενες μορφές μαγείας. Η ένωση των δύο όρων δείχνει ότι τα όρια μεταξύ διαφορετικών κατηγοριών τελετουργικής μαγείας δεν ήταν πάντοτε απόλυτα.
Στην Ars Theurgia-Goetia συναντάμε μια περίπλοκη ιεραρχία πνευμάτων με ηγεμόνες και υποτελείς. Η λογική θυμίζει και πάλι πολιτικό σύστημα. Υπάρχουν ανώτερες οντότητες που διοικούν άλλες και ολόκληρες ομάδες πνευμάτων που οργανώνονται σύμφωνα με συγκεκριμένες περιοχές.
Η χρήση των τεσσάρων βασικών κατευθύνσεων, Ανατολής, Δύσης, Βορρά και Νότου, ήταν συνηθισμένη σε πολλές μορφές τελετουργικής παράδοσης. Οι κατευθύνσεις μπορούσαν να συνδέονται με στοιχεία, ανέμους, αγγέλους ή άλλες συμβολικές δυνάμεις. Στο Lemegeton αυτή η ιδέα αναπτύσσεται με ιδιαίτερα σύνθετο τρόπο.
Το τρίτο μέρος ονομάζεται Ars Paulina. Το όνομα παραπέμπει στον Απόστολο Παύλο, αν και όπως και στην περίπτωση του Σολομώντα, η απόδοση δεν σημαίνει ότι ο ίδιος ο Παύλος έγραψε πραγματικά το έργο. Η σύνδεση με μια γνωστή θρησκευτική προσωπικότητα λειτουργούσε ως τρόπος ενίσχυσης του κύρους του κειμένου.
Η Ars Paulina ασχολείται ιδιαίτερα με την αστρολογική και χρονική οργάνωση των πνευματικών δυνάμεων. Η ημέρα χωρίζεται σε ώρες και διαφορετικές πνευματικές οντότητες συνδέονται με συγκεκριμένες χρονικές περιόδους.
Αυτή η ιδέα βασίζεται στη μακρά παράδοση των πλανητικών ωρών. Στην παραδοσιακή αστρολογία, κάθε ημέρα και κάθε ώρα μπορούσε να συνδεθεί με έναν από τους επτά κλασικούς πλανήτες: Ήλιο, Σελήνη, Άρη, Ερμή, Δία, Αφροδίτη και Κρόνο.
Η Ars Paulina αναπτύσσει αυτή τη λογική ακόμη περισσότερο, δημιουργώντας ένα σύστημα στο οποίο ο χρόνος θεωρείται οργανωμένος σύμφωνα με πνευματικές αντιστοιχίες. Για τον σύγχρονο μελετητή, αυτό είναι σημαντικό επειδή δείχνει πόσο στενά συνδέονταν η αστρολογία και η τελετουργική μαγεία.
Το ίδιο βιβλίο περιλαμβάνει επίσης έννοιες που σχετίζονται με τα ζώδια και με προσωπικές αστρολογικές αντιστοιχίες. Έτσι ο ουρανός παρουσιάζεται σαν ένα τεράστιο σύστημα τάξης όπου κάθε στιγμή και κάθε θέση έχει συγκεκριμένη πνευματική σημασία.
Το τέταρτο μέρος του Lemegeton είναι η Ars Almadel. Είναι μικρότερη ενότητα αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρουσα επειδή επικεντρώνεται περισσότερο σε αγγελικές οντότητες και σε μια ιδιαίτερη κοσμολογική διαίρεση του ουρανού.
Η λέξη Almadel συνδέεται με ένα ιδιαίτερο αντικείμενο ή διάγραμμα που περιγράφεται στη συγκεκριμένη παράδοση. Στα χειρόγραφα παρουσιάζεται ως μέρος ενός σύνθετου τελετουργικού συστήματος. Για τον ιστορικό ερευνητή έχει σημασία κυρίως επειδή αποτελεί παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ένα γεωμετρικό αντικείμενο μπορούσε να αποκτήσει συμβολική και πνευματική λειτουργία.
Η Ars Almadel χωρίζει τις ουράνιες δυνάμεις σε διαφορετικά επίπεδα ή περιοχές. Αυτές συχνά παρουσιάζονται ως «ύψη» ή ουράνια τμήματα. Κάθε περιοχή συνδέεται με συγκεκριμένες κατηγορίες αγγελικών οντοτήτων.
Έτσι βλέπουμε ότι το Lemegeton δεν είναι αποκλειστικά δαιμονολογικό έργο. Περιέχει επίσης σημαντικό αγγελικό υλικό. Αυτό είναι μία ακόμη ένδειξη ότι η δυτική τελετουργική μαγεία δεν χωριζόταν πάντοτε καθαρά σε «αγγελική» και «δαιμονική» μαγεία.
Το πέμπτο μέρος είναι γνωστό ως Ars Notoria. Πρόκειται για ιδιαίτερη παράδοση που ασχολείται κυρίως με την απόκτηση γνώσης, μνήμης, ευγλωττίας και πνευματικών ικανοτήτων μέσω προσευχών και περίπλοκων συμβολικών μορφών.
Η Ars Notoria έχει βαθύτερες μεσαιωνικές ρίζες από ορισμένα άλλα τμήματα του Lemegeton και κυκλοφορούσε ως ξεχωριστή παράδοση. Η μεταγενέστερη ενσωμάτωσή της στο Lemegeton δείχνει πόσο συχνά διαφορετικά έργα μπορούσαν να συγκεντρωθούν κάτω από έναν νέο τίτλο.
Η βασική υπόσχεση της Ars Notoria ήταν η απόκτηση γνώσης. Σε μια εποχή όπου η εκπαίδευση ήταν δύσκολη και τα βιβλία σπάνια, η ιδέα ότι κάποιος μπορούσε να αποκτήσει μεγάλη μνήμη, κατανόηση γλωσσών ή γρήγορη μάθηση μέσα από μια ιερή διαδικασία ήταν εξαιρετικά ελκυστική.
Αυτό μας αποκαλύπτει κάτι σημαντικό για τα γριμόρια. Δεν ασχολούνταν μόνο με δύναμη, πνεύματα και μαντεία. Συχνά υπόσχονταν κάτι πολύ ανθρώπινο: γνώση, καλύτερη μνήμη, προστασία, θεραπεία, κοινωνική επιτυχία ή κατανόηση δύσκολων πραγμάτων.
Όταν εξετάσουμε συνολικά τα πέντε μέρη του Lemegeton, βλέπουμε έναν τεράστιο συμβολικό κόσμο. Υπάρχουν δαιμονικές οντότητες, πνεύματα των κατευθύνσεων, αστρολογικές δυνάμεις, άγγελοι και τελετουργίες γνώσης.
Αυτός ο κόσμος οργανώνεται σύμφωνα με ιεραρχίες. Σχεδόν τίποτα δεν παρουσιάζεται ως τυχαίο. Κάθε οντότητα έχει θέση, τίτλο, περιοχή, ώρα ή αρμοδιότητα.
Η ανάγκη για τάξη είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της τελετουργικής μαγείας. Το σύμπαν παρουσιάζεται ως ένα τεράστιο σύστημα στο οποίο οι ανθρώπινες και πνευματικές δυνάμεις μπορούν να ταξινομηθούν.
Οι αριθμοί έχουν επίσης σημαντικό ρόλο. Οι 72 οντότητες της Goetia, οι πλανητικές ώρες, τα σημεία του ορίζοντα και οι αστρολογικές διαιρέσεις δημιουργούν μια αριθμητική δομή.
Αυτή η αριθμητική τάξη δεν είναι τυχαία. Η μεσαιωνική και αναγεννησιακή φιλοσοφία συχνά θεωρούσε ότι οι αριθμοί μπορούσαν να αποκαλύπτουν την κρυφή αρμονία της δημιουργίας.
Ο αριθμός τέσσερα μπορούσε να παραπέμπει στις τέσσερις κατευθύνσεις ή στα τέσσερα στοιχεία. Ο αριθμός επτά μπορούσε να συνδέεται με τους επτά κλασικούς πλανήτες. Ο αριθμός δώδεκα μπορούσε να παραπέμπει στα ζώδια ή στους μήνες.
Έτσι τα γριμόρια χρησιμοποιούσαν ένα συμβολικό λεξιλόγιο που ήταν κατανοητό στους ανθρώπους της εποχής τους. Η αστρολογία, η αριθμολογία και η θρησκευτική κοσμολογία λειτουργούσαν μαζί.
Ένα ακόμη σημαντικό χαρακτηριστικό του Lemegeton είναι η χρήση ονομάτων. Τα ονόματα θεωρούνται συχνά ότι εκφράζουν την ταυτότητα και την εξουσία μιας πνευματικής οντότητας.
Η ιδέα ότι η γνώση του πραγματικού ονόματος κάποιου προσφέρει δύναμη πάνω του είναι πολύ παλαιότερη από το Lemegeton. Εμφανίζεται σε μύθους, θρησκευτικές παραδόσεις και λαϊκές ιστορίες πολλών πολιτισμών.
Στο Lemegeton αυτή η αρχή συνδέεται με ονόματα, τίτλους και σφραγίδες. Μια οντότητα δεν παρουσιάζεται απλώς με ένα όνομα αλλά με ολόκληρη ταυτότητα μέσα στο σύστημα του βιβλίου.
Η σφραγίδα λειτουργεί σαν οπτικό αναγνωριστικό. Ο τίτλος δηλώνει τη θέση στην ιεραρχία. Η περιγραφή δηλώνει τις ιδιότητες που της αποδίδει η παράδοση.
Έτσι δημιουργείται κάτι που μοιάζει σχεδόν με κατάλογο αξιωματούχων ενός αόρατου βασιλείου. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που το Lemegeton άσκησε τόσο μεγάλη γοητεία στους μεταγενέστερους αποκρυφιστές.
Πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί με τη φράση «Κλειδί του Σολομώντα». Υπάρχει επίσης ένα διαφορετικό έργο γνωστό ως Key of Solomon ή Clavicula Salomonis, το οποίο δεν είναι το ίδιο με το Lemegeton.
Το Μεγάλο Κλειδί του Σολομώντα και το Μικρό Κλειδί του Σολομώντα ανήκουν στην ευρύτερη σολομωνική παράδοση, αλλά είναι διαφορετικά έργα με διαφορετικό περιεχόμενο.
Η σύγχυση είναι πολύ συνηθισμένη επειδή οι τίτλοι μοιάζουν. Το Lemegeton ονομάζεται συνήθως Lesser Key of Solomon, ενώ η Clavicula Salomonis είναι γνωστή ως Key of Solomon.
Το Μεγάλο Κλειδί επικεντρώνεται περισσότερο σε τελετουργικές προετοιμασίες, πλανητικά φυλαχτά, προσευχές και μαγικά εργαλεία. Το Lemegeton περιλαμβάνει περισσότερο οργανωμένους καταλόγους πνευματικών οντοτήτων.
Υπάρχει επίσης σημαντική διαφορά ανάμεσα στα χειρόγραφα. Δεν υπάρχει μία μοναδική πρωτότυπη έκδοση του Lemegeton την οποία μπορούμε να θεωρήσουμε απόλυτα αυθεντική.
Οι αντιγραφείς μπορούσαν να αλλάξουν ορθογραφίες, σύμβολα και παραγράφους. Αυτό εξηγεί γιατί δύο σύγχρονες εκδόσεις μπορεί να παρουσιάζουν μικρές διαφορές.
Η μελέτη των χειρογράφων είναι επομένως πολύ σημαντική. Ο ιστορικός μπορεί να συγκρίνει διαφορετικές εκδόσεις και να εντοπίσει ποιο υλικό είναι παλαιότερο και ποιο πιθανότατα προστέθηκε αργότερα.
Ένα άλλο ενδιαφέρον ζήτημα είναι η γλώσσα. Πολλά μαγικά χειρόγραφα περιλαμβάνουν λατινικά, εβραϊκές λέξεις ή λέξεις που υποτίθεται ότι προέρχονται από αρχαίες γλώσσες.
Ορισμένες φορές αυτές οι λέξεις έχουν πραγματική γλωσσική προέλευση. Άλλες φορές έχουν αλλοιωθεί τόσο πολύ από αντιγραφείς ώστε η αρχική τους μορφή είναι δύσκολο να εντοπιστεί.
Υπάρχουν επίσης λεγόμενα voces magicae, δηλαδή «μαγικές λέξεις» που μπορεί να μην έχουν σαφή καθημερινή σημασία αλλά χρησιμοποιούνται επειδή θεωρούνταν ότι είχαν τελετουργική δύναμη.
Αυτό το φαινόμενο είναι πολύ παλαιότερο από το Lemegeton και εμφανίζεται ήδη σε μαγικά κείμενα της αρχαιότητας.
Το Lemegeton λοιπόν αποτελεί περισσότερο ένα σταυροδρόμι διαφορετικών παραδόσεων παρά ένα έργο ενός μόνο συγγραφέα.
Μέσα του συναντώνται μεσαιωνικές προσευχές, αναγεννησιακή αστρολογία, δαιμονολογικοί κατάλογοι, αγγελικές ιεραρχίες και παλαιότερες ιδέες για τη δύναμη των ονομάτων.
Αυτή ακριβώς η σύνθεση εξηγεί τη μεγάλη του επιρροή. Ένας αναγνώστης μπορούσε να βρει μέσα στην ίδια συλλογή σχεδόν ολόκληρο το συμβολικό σύμπαν της δυτικής τελετουργικής μαγείας.
Η σύγχρονη ποπ κουλτούρα έχει επικεντρωθεί κυρίως στην Ars Goetia επειδή τα 72 πνεύματα και οι σφραγίδες τους δημιουργούν έντονες και αναγνωρίσιμες εικόνες.
Όμως αν περιοριστούμε μόνο στη Goetia χάνουμε μεγάλο μέρος της ιστορίας. Το Lemegeton περιλαμβάνει πολύ περισσότερα από έναν κατάλογο δαιμόνων.
Είναι ένα παράθυρο στην προσπάθεια προηγούμενων εποχών να κατασκευάσουν έναν οργανωμένο χάρτη του αόρατου κόσμου.
Για τον σύγχρονο μελετητή η μεγαλύτερη αξία του δεν βρίσκεται στο αν οι υπερφυσικοί ισχυρισμοί του μπορούν να αποδειχθούν. Βρίσκεται στο γεγονός ότι μας δείχνει πώς άνθρωποι προηγούμενων αιώνων κατανοούσαν τη γνώση, το θείο, τα πνεύματα, τον χρόνο και τη θέση του ανθρώπου μέσα στο σύμπαν.
Στο επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε το Μεγάλο Κλειδί του Σολομώντα, την Clavicula Salomonis. Θα δούμε πώς διαφέρει από το Lemegeton, γιατί δίνει τόσο μεγάλη σημασία στις πλανητικές αντιστοιχίες, στις πεντάκλες και στην τελετουργική προετοιμασία και γιατί έγινε ένα από τα θεμελιώδη κείμενα της σολομωνικής μαγικής παράδοσης.