Κεφάλαιο 6 — Το Σεφέρ χα-Μπαχίρ και η εμφάνιση των Σεφιρότ

 

Το Σεφέρ χα-Μπαχίρ, γνωστό ως «Βιβλίο της Λάμψης» ή «Βιβλίο της Φωτεινότητας», αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα για την ιστορική ανάπτυξη της Καμπάλα.Αν το Σεφέρ Γετσιρά μάς έδωσε ένα πρώιμο σύστημα αριθμών, γραμμάτων και κοσμικών αρχών, το Μπαχίρ μάς οδηγεί ένα βήμα πιο κοντά στη μορφή της Καμπάλα που θα αναπτυχθεί αργότερα μέσα στο Ζοχάρ και στις μεσαιωνικές καμπαλιστικές σχολές.Το έργο εμφανίστηκε στη νότια Γαλλία κατά τον Μεσαίωνα, πιθανότατα προς το τέλος του δωδέκατου αιώνα, αν και παρουσιάζεται μέσα στην παράδοση σαν να διατηρεί πολύ παλαιότερες διδασκαλίες.Το Μπαχίρ δεν είναι ένα συστηματικό εγχειρίδιο που εξηγεί τα πάντα με σειρά.Αποτελεί συλλογή σύντομων διδασκαλιών, ερωτήσεων, παραβολών και ερμηνειών βιβλικών χωρίων.Για έναν αρχάριο μπορεί αρχικά να φαίνεται παράξενο επειδή οι ιδέες εμφανίζονται συχνά χωρίς μεγάλη εισαγωγή και συνδέονται μεταξύ τους μέσα από συμβολικές εικόνες.Αυτός όμως είναι χαρακτηριστικός τρόπος γραφής πολλών μυστικιστικών κειμένων.Ο στόχος τους δεν είναι πάντα να παρουσιάσουν μια απλή θεωρία αλλά να οδηγήσουν τον αναγνώστη σε διαφορετικούς τρόπους κατανόησης των ίδιων συμβόλων.Η ίδια η λέξη Μπαχίρ σημαίνει «φωτεινός» ή «λαμπρός».Το όνομα του έργου συνδέεται με βιβλικό χωρίο που αναφέρεται στη λάμψη ή τη φωτεινότητα.Το φως είναι ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα της καμπαλιστικής σκέψης.Δεν χρησιμοποιείται μόνο για να περιγράψει φυσικό φως αλλά συχνά για να συμβολίσει τη θεία παρουσία, τη γνώση και την εκπόρευση της δημιουργικής δύναμης.Αργότερα η εικόνα του θεϊκού φωτός θα γίνει ακόμη πιο σημαντική στη Λουριανική Καμπάλα.Στο Μπαχίρ αρχίζουμε να βλέπουμε πιο καθαρά την ανάπτυξη των Σεφιρότ ως δυναμικών εκφάνσεων της θείας πραγματικότητας.Στο Σεφέρ Γετσιρά οι δέκα Σεφιρότ παρουσιάζονται περισσότερο ως θεμελιώδεις αρχές και διαστάσεις.Στο Μπαχίρ αρχίζουν να αποκτούν περισσότερο χαρακτήρα, συμβολικές λειτουργίες και σχέσεις μεταξύ τους.Αυτό είναι ένα κρίσιμο στάδιο στην ιστορία της Καμπάλα.Οι Σεφιρότ δεν είναι πλέον μόνο ένας αριθμητικός τρόπος περιγραφής της δημιουργίας αλλά αρχίζουν να γίνονται ένα σύνθετο σύστημα μέσα από το οποίο μπορεί να περιγραφεί η σχέση ανάμεσα στον Θεό και στον κόσμο.Μία από τις εικόνες που χρησιμοποιούνται είναι εκείνη ενός δέντρου.Η εικόνα του δέντρου είναι ιδιαίτερα κατάλληλη για την καμπαλιστική σκέψη επειδή ένα δέντρο έχει ρίζες, κορμό, κλαδιά και καρπούς.Όλα τα μέρη είναι διαφορετικά αλλά αποτελούν έναν ενιαίο οργανισμό.Με παρόμοιο τρόπο οι Σεφιρότ μπορούν να θεωρηθούν διαφορετικές εκφάνσεις μιας ενιαίας θείας πραγματικότητας.Η ενότητα δεν εξαφανίζεται όταν εμφανίζεται η πολλαπλότητα.Από μία πηγή μπορούν να προκύψουν πολλές εκδηλώσεις χωρίς η αρχική πηγή να παύει να είναι μία.Αυτή η ιδέα είναι θεμελιώδης για την κατανόηση του Δέντρου της Ζωής.Οι Σεφιρότ δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται σαν ξεχωριστές θεότητες.Στην ιστορική Καμπάλα αποτελούν τρόπους περιγραφής της δράσης, της εκδήλωσης και της σχέσης του ενός Θεού με τη δημιουργία.Το Μπαχίρ χρησιμοποιεί επίσης συμβολισμούς που σχετίζονται με το ανθρώπινο σώμα.Διαφορετικές θεϊκές ιδιότητες μπορούν να παραλληλιστούν με μέρη ή λειτουργίες του σώματος.Αυτός ο τρόπος σκέψης θα γίνει ιδιαίτερα σημαντικός στη μεταγενέστερη Καμπάλα, όπου το Δέντρο της Ζωής μπορεί να παρουσιαστεί σαν συμβολική ανθρώπινη μορφή.Η ιδέα ότι ο άνθρωπος αποτελεί μικρόκοσμο που αντανακλά μεγαλύτερες κοσμικές δομές εμφανίζεται σε πολλές μυστικιστικές και φιλοσοφικές παραδόσεις.Στην Καμπάλα αυτή η ιδέα παίρνει ιδιαίτερη μορφή μέσα από τη σχέση ανάμεσα στις Σεφιρότ και στην ανθρώπινη ψυχή.Έτσι η μελέτη του Δέντρου δεν αφορά μόνο το σύμπαν.Μπορεί να λειτουργήσει επίσης ως συμβολικός χάρτης της ανθρώπινης ύπαρξης.Αργότερα η Ερμητική Qabalah θα αναπτύξει αυτή την ιδέα ακόμη περισσότερο και θα χρησιμοποιήσει το Δέντρο ως χάρτη της συνείδησης και της πνευματικής εξέλιξης.Ένα ακόμη χαρακτηριστικό του Μπαχίρ είναι η χρήση αρσενικών και θηλυκών συμβολισμών.Ορισμένες θεϊκές δυνάμεις παρουσιάζονται με αρσενικά χαρακτηριστικά και άλλες με θηλυκά.Αυτό δεν σημαίνει ότι η θεότητα περιγράφεται βιολογικά σαν άνθρωπος.Πρόκειται για συμβολική γλώσσα που χρησιμοποιείται για να εκφράσει σχέσεις όπως ενεργητικότητα και δεκτικότητα, προσφορά και υποδοχή, εκπόρευση και εκδήλωση.Αργότερα αυτές οι σχέσεις θα αναπτυχθούν πολύ περισσότερο στο Ζοχάρ.Η Μαλκούτ και η Σεχινά θα αποκτήσουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο ως θηλυκές συμβολικές εκφράσεις της θείας παρουσίας.Στο Μπαχίρ συναντάμε επίσης την ιδέα των θεϊκών δυνάμεων που συνδέονται μεταξύ τους και εξαρτώνται η μία από την άλλη.Αυτό βοηθά να καταλάβουμε ότι οι Σεφιρότ δεν λειτουργούν απομονωμένα.Η δύναμη μιας Σεφιρά μπορεί να ρέει προς άλλη Σεφιρά και ολόκληρο το σύστημα παρουσιάζεται ως δίκτυο σχέσεων.Αυτή η εικόνα της ροής θα γίνει θεμελιώδης στην καμπαλιστική σκέψη.Η θεία ευλογία ή ενέργεια περιγράφεται συχνά σαν κάτι που κατέρχεται από ανώτερα επίπεδα προς τα κατώτερα.Η τελική της εκδήλωση συνδέεται με τον κόσμο στον οποίο ζει ο άνθρωπος.Αργότερα η χαμηλότερη Σεφιρά, η Μαλκούτ, θα θεωρηθεί το σημείο στο οποίο οι ανώτερες δυνάμεις φτάνουν πιο κοντά στον εκδηλωμένο κόσμο.Το Μπαχίρ ενδιαφέρεται επίσης για τα εβραϊκά γράμματα και τη συμβολική τους σημασία.Αυτό συνεχίζει μια παράδοση που έχουμε ήδη δει στο Σεφέρ Γετσιρά.Τα γράμματα μπορούν να αποκτούν αριθμητικές αξίες, να συνδέονται με συγκεκριμένες λέξεις και να χρησιμοποιούνται για να αποκαλύπτουν συμβολικές σχέσεις ανάμεσα σε βιβλικά χωρία.Η σκέψη αυτή θα οδηγήσει στη μεγαλύτερη ανάπτυξη μεθόδων όπως η Γκεματρία.Για να καταλάβεις τη λογική της Γκεματρίας φαντάσου ότι κάθε γράμμα έχει και έναν αριθμό.Όταν μια λέξη γράφεται, μπορούμε να προσθέσουμε τις αριθμητικές αξίες των γραμμάτων της.Αν δύο λέξεις έχουν την ίδια συνολική αξία, ένας καμπαλιστής μπορεί να εξετάσει αν υπάρχει κάποιο ενδιαφέρον συμβολικό ή ερμηνευτικό νόημα ανάμεσά τους.Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε ίδια αριθμητική αξία αποκαλύπτει αναγκαστικά κάποια κρυφή αλήθεια.Η ερμηνεία εξαρτάται από το κείμενο, την παράδοση και το νόημα των λέξεων.Στο Μπαχίρ εμφανίζονται επίσης ιδέες σχετικά με την προΰπαρξη ή τη μετακίνηση των ψυχών που θα αναπτυχθούν περισσότερο σε μεταγενέστερη καμπαλιστική σκέψη.Αργότερα συναντάμε την έννοια του Γκιλγκούλ, δηλαδή της μετενσάρκωσης ή περιπλάνησης των ψυχών.Η ιδέα αυτή αποκτά σημαντική θέση ιδιαίτερα στη Λουριανική Καμπάλα.Δεν πρέπει όμως να φανταζόμαστε ότι όλες οι εβραϊκές παραδόσεις είχαν πάντα την ίδια άποψη για τη μετενσάρκωση.Όπως συμβαίνει με πολλά μυστικιστικά θέματα, οι αντιλήψεις εξελίχθηκαν μέσα στον χρόνο και διαφορετικοί στοχαστές έδωσαν διαφορετικές ερμηνείες.Ένα από τα μεγαλύτερα μαθήματα που μας δίνει το Μπαχίρ είναι ότι η πραγματικότητα μπορεί να διαβαστεί συμβολικά.Ένα δέντρο μπορεί να συμβολίζει την κοσμική δομή.Μια πηγή νερού μπορεί να συμβολίζει την εκροή σοφίας.Ένα δοχείο μπορεί να συμβολίζει τη δυνατότητα υποδοχής θεϊκής ενέργειας.Το φως μπορεί να συμβολίζει αποκάλυψη ή θεία εκπόρευση.Το ανθρώπινο σώμα μπορεί να συμβολίζει την οργάνωση διαφορετικών πνευματικών δυνάμεων.Αυτού του είδους η συμβολική σκέψη είναι απαραίτητη για όποιον θέλει να κατανοήσει τα μεταγενέστερα καμπαλιστικά κείμενα.Στον καθημερινό τρόπο σκέψης συχνά ζητάμε από μια λέξη να έχει μία συγκεκριμένη σημασία.Στη μυστικιστική γλώσσα όμως ένα σύμβολο μπορεί να έχει πολλά επίπεδα ταυτόχρονα.Το νερό για παράδειγμα μπορεί να σημαίνει πραγματικό νερό, να αντιπροσωπεύει τη ζωή, να συμβολίζει τη ροή της σοφίας ή να χρησιμοποιείται ως εικόνα κάποιας συγκεκριμένης Σεφιρά.Το νόημα εξαρτάται από το πλαίσιο.Το ίδιο θα ισχύσει όταν αργότερα μελετήσουμε τις μαγικές αντιστοιχίες της Ερμητικής Qabalah.Ένα χρώμα ή ένας πλανήτης δεν έχει μία καθολική «μαγική δύναμη» ανεξάρτητη από το σύστημα.Αποκτά νόημα επειδή τοποθετείται μέσα σε ένα δίκτυο συμβολικών σχέσεων.Αυτή η αρχή είναι πολύ σημαντική για να αποφύγουμε απλοϊκές ερμηνείες της μαγείας.Το Μπαχίρ επίσης συνέβαλε στην ανάπτυξη μιας σημαντικής ιδέας που σχετίζεται με τη δύναμη και την κρίση.Στη μεταγενέστερη Καμπάλα θα εμφανιστεί η Σεφιρά Γκεβουρά, η οποία συνδέεται με δύναμη, όρια και κρίση.Απέναντί της θα βρίσκεται η Χέσεντ, που συνδέεται με έλεος, αγάπη και επέκταση.Η σχέση των δύο δεν πρέπει να ερμηνεύεται απλώς ως καλό εναντίον κακού.Η υπερβολική επέκταση χωρίς όρια μπορεί να οδηγήσει σε χάος, ενώ η υπερβολική αυστηρότητα χωρίς έλεος μπορεί να γίνει καταστροφική.Η ισορροπία είναι επομένως απαραίτητη.Αυτή η ιδέα θα γίνει κεντρική όταν μελετήσουμε τις τρεις στήλες του Δέντρου της Ζωής.Θα δούμε ότι η μία πλευρά συνδέεται περισσότερο με επέκταση και έλεος, η άλλη με περιορισμό και δύναμη, ενώ η μεσαία στήλη λειτουργεί ως δρόμος ισορροπίας.Η ισορροπία λοιπόν δεν είναι απλώς μια ηθική συμβουλή αλλά βασικό δομικό χαρακτηριστικό του καμπαλιστικού συστήματος.Σε μεταγενέστερες αποκρυφιστικές σχολές αυτή η αρχή χρησιμοποιήθηκε επίσης στην τελετουργική μαγεία.Ο ασκούμενος καλούνταν να μην αναπτύσσει μόνο μία πλευρά του χαρακτήρα ή της συμβολικής δύναμης αλλά να εργάζεται προς την ισορροπία.Η Ερμητική Qabalah μετέτρεψε το Δέντρο της Ζωής σε ένα είδος χάρτη πνευματικής εκπαίδευσης.Ο μαθητής μπορούσε να εξετάζει κάθε Σεφιρά σαν διαφορετικό πεδίο της ψυχολογίας, της κοσμολογίας και του συμβολισμού.Αυτή όμως είναι μεταγενέστερη χρήση.Το Μπαχίρ βρίσκεται σε πολύ παλαιότερη ιστορική φάση.Δεν περιγράφει τα τελετουργικά συστήματα της Golden Dawn ούτε συνδέει τις Σεφιρότ με το σύγχρονο Ταρώ.Η διάκριση αυτή πρέπει να παραμένει πάντα καθαρή στο μυαλό μας.Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο του Μπαχίρ είναι η σχέση ανάμεσα στη σοφία και στη δημιουργία.Η σοφία δεν παρουσιάζεται μόνο ως ανθρώπινη γνώση.Είναι μία αρχή που βρίσκεται βαθιά μέσα στη δομή του κόσμου.Αργότερα η Χόχμα, δηλαδή η Σοφία, θα γίνει η δεύτερη Σεφιρά του Δέντρου της Ζωής.Η Μπινά, δηλαδή η Κατανόηση, θα βρίσκεται δίπλα της ως διαφορετική αλλά συμπληρωματική αρχή.Η Χόχμα μπορεί να συμβολίζει την πρωταρχική έκρηξη μιας ιδέας, ενώ η Μπινά μπορεί να συμβολίζει τη διαδικασία μέσα από την οποία η ιδέα αποκτά μορφή και δομή.Αυτή η διάκριση θα μας βοηθήσει αργότερα να κατανοήσουμε γιατί οι Σεφιρότ παρουσιάζονται συχνά σε ζεύγη ή τριάδες.Η μία αρχή συμπληρώνει την άλλη.Το σύστημα δεν αποτελεί απλώς μια κάθετη λίστα δέκα σταδίων.Είναι ένα δίκτυο δυναμικών σχέσεων.Μέσα σε αυτό το δίκτυο υπάρχει συνεχής κίνηση ανάμεσα στην ενότητα και στην πολλαπλότητα, στην επέκταση και στον περιορισμό, στη δύναμη και στην υποδοχή, στη σοφία και στην κατανόηση.Αργότερα θα γνωρίσουμε τον όρο Εν Σοφ, το άπειρο που βρίσκεται πέρα από όλες τις Σεφιρότ.Οι Σεφιρότ δεν εξαντλούν ούτε περιορίζουν το Εν Σοφ.Αποτελούν τρόπους με τους οποίους οι καμπαλιστές προσπάθησαν να μιλήσουν για τη σχέση του άπειρου Θεού με έναν πεπερασμένο κόσμο.Το Μπαχίρ αποτελεί σημαντικό βήμα προς αυτή τη θεολογική ανάπτυξη.Η συμβολική γλώσσα του προετοιμάζει το έδαφος για το Ζοχάρ, όπου οι σχέσεις των Σεφιρότ θα γίνουν ακόμη πιο περίπλοκες και πλούσιες.Το Ζοχάρ θα συνδέσει τις Σεφιρότ με βιβλικές μορφές, την ανθρώπινη ψυχή, τη Σεχινά και τη δυναμική της θείας ζωής.Για αυτό μπορούμε να δούμε τα τρία μεγάλα κείμενα σαν διαφορετικούς σταθμούς της εξέλιξης.Το Σεφέρ Γετσιρά μάς παρουσιάζει τις δέκα Σεφιρότ και τα είκοσι δύο γράμματα μέσα σε ένα κοσμολογικό σύστημα.Το Μπαχίρ αναπτύσσει περισσότερο τις θεϊκές ιδιότητες, τις συμβολικές σχέσεις και τις εικόνες που θα αποτελέσουν τη βάση της κλασικής Καμπάλα.Το Ζοχάρ θα μετατρέψει αυτές τις ιδέες σε ένα τεράστιο και πολύπλοκο μυστικιστικό σύμπαν.Για το σημερινό μάθημα πρέπει να θυμάσαι πέντε βασικά πράγματα.Πρώτον, το Σεφέρ χα-Μπαχίρ αποτελεί ένα από τα πρώιμα θεμελιώδη έργα της μεσαιωνικής Καμπάλα.Δεύτερον, βοήθησε στην ανάπτυξη της ιδέας των Σεφιρότ ως δυναμικών θεϊκών εκφάνσεων.Τρίτον, χρησιμοποιεί έντονα σύμβολα όπως φως, δέντρο, νερό και ανθρώπινο σώμα.Τέταρτον, παρουσιάζει σχέσεις ανάμεσα σε διαφορετικές πνευματικές δυνάμεις και συμβάλλει στην ανάπτυξη της έννοιας της ισορροπίας.Πέμπτον, αποτελεί σημαντική γέφυρα ανάμεσα στο Σεφέρ Γετσιρά και στο μεταγενέστερο Ζοχάρ.Με την κατανόηση του Μπαχίρ έχουμε φτάσει πλέον σε ένα κρίσιμο σημείο της ιστορίας της Καμπάλα.Στο επόμενο κεφάλαιο θα περάσουμε στο σημαντικότερο ίσως έργο της κλασικής καμπαλιστικής γραμματείας, το Ζοχάρ, και θα εξετάσουμε πώς παρουσιάζει το Δέντρο της Ζωής, τις Σεφιρότ, τη Σεχινά, την ψυχή και τα μυστικά επίπεδα της Τορά.