Κεφάλαιο 7 — Το Ζοχάρ και ο κόσμος της καμπαλιστικής ερμηνείας

 

Τ

ο Ζοχάρ, δηλαδή το «Βιβλίο της Λαμπρότητας», είναι ένα από τα σημαντικότερα και πιο επιδραστικά έργα στην ιστορία της Καμπάλα.Αν το Σεφέρ Γετσιρά μάς έδωσε μια πρώιμη κοσμολογία αριθμών και γραμμάτων και το Μπαχίρ άρχισε να αναπτύσσει πιο καθαρά τις Σεφιρότ και τις συμβολικές τους σχέσεις, το Ζοχάρ δημιουργεί έναν ολόκληρο μυστικιστικό κόσμο μέσα στον οποίο η Τορά, οι Σεφιρότ, η ανθρώπινη ψυχή, η Σεχινά και η θεία παρουσία συνδέονται μεταξύ τους.Το έργο εμφανίστηκε στη μεσαιωνική Ισπανία κατά τον δέκατο τρίτο αιώνα και συνδέεται ιστορικά ιδιαίτερα με τον Μωυσή ντε Λεόν.Το ίδιο το Ζοχάρ παρουσιάζει πολλές από τις διδασκαλίες του σαν να προέρχονται από τον ραββίνο Σιμεόν μπαρ Γιοχάι και τον κύκλο των μαθητών του, όμως η σύγχρονη ιστορική έρευνα αντιμετωπίζει το μεγαλύτερο μέρος του έργου ως προϊόν της μεσαιωνικής καμπαλιστικής δημιουργίας.Αυτή η διάκριση ανάμεσα στην παραδοσιακή και στην ιστορική άποψη είναι σημαντική και πρέπει να την κρατάμε καθαρή χωρίς να ακυρώνουμε τη θρησκευτική σημασία που απέκτησε το κείμενο για τις κοινότητες που το μελέτησαν.Το Ζοχάρ είναι γραμμένο κυρίως σε μια ιδιαίτερη μορφή αραμαϊκής γλώσσας και αποτελείται από πολλά διαφορετικά τμήματα, σχόλια και μυστικιστικές αφηγήσεις.Δεν είναι ένα απλό βιβλίο με κεφάλαια που εξηγούν μία θεωρία από την αρχή μέχρι το τέλος.Ο αναγνώστης συναντά διαλόγους, ιστορίες, παραβολές, βιβλικές ερμηνείες και συμβολικές περιγραφές που συχνά κινούνται από ένα θέμα σε άλλο.Κεντρικό πρόσωπο είναι συχνά ο ραββίνος Σιμεόν μπαρ Γιοχάι, ο οποίος παρουσιάζεται να ταξιδεύει και να συζητά μαζί με τους μαθητές του τα βαθύτερα μυστήρια της Τορά.Η ίδια η μορφή του ταξιδιού έχει συμβολική σημασία.Οι σοφοί περπατούν στον φυσικό κόσμο αλλά ταυτόχρονα εξερευνούν τον εσωτερικό κόσμο του ιερού κειμένου.Έτσι το Ζοχάρ παρουσιάζει τη μελέτη σαν πνευματική πορεία.Μια απλή βιβλική φράση μπορεί να γίνει η αρχή μιας μεγάλης συζήτησης για τη δημιουργία, την ψυχή ή τη θεία παρουσία.Αυτός είναι ο βασικός τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η ζοχαρική ερμηνεία.Η Τορά αντιμετωπίζεται σαν κείμενο που διαθέτει εξωτερικό και εσωτερικό επίπεδο.Η εξωτερική αφήγηση είναι σημαντική αλλά κάτω από αυτή βρίσκεται ένα βαθύτερο μυστικό νόημα.Το Ζοχάρ χρησιμοποιεί συχνά την εικόνα ενός ενδύματος για να εξηγήσει αυτή την ιδέα.Όπως ένα ένδυμα καλύπτει το σώμα, έτσι και οι αφηγήσεις της Τορά μπορούν να θεωρηθούν εξωτερικό περίβλημα βαθύτερων πνευματικών πραγματικοτήτων.Αυτό δεν σημαίνει ότι η αφήγηση είναι άχρηστη ή ψεύτικη.Αντίθετα, λειτουργεί ως όχημα μέσα από το οποίο μεταδίδεται το βαθύτερο νόημα.Ο μαθητής της Καμπάλα καλείται επομένως να μην σταματά στην επιφάνεια αλλά να εξετάζει τις σχέσεις ανάμεσα στις λέξεις, τα σύμβολα και τις πνευματικές έννοιες.Ένα από τα σημαντικότερα θέματα του Ζοχάρ είναι οι Σεφιρότ.Στο έργο αυτές παρουσιάζονται ως δυναμικές εκφράσεις της θείας ζωής.Δεν είναι απλοί αριθμοί ούτε ξεχωριστές οντότητες αλλά διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους το θείο σχετίζεται με τη δημιουργία.Οι Σεφιρότ παρουσιάζονται συχνά μέσα από μεταφορές όπως φως, ποτάμια, πηγές, δέντρα και ανθρώπινα μέλη.Η επιλογή αυτών των εικόνων δεν είναι τυχαία.Το νερό δείχνει ροή.Το φως δείχνει εκπόρευση και αποκάλυψη.Το δέντρο δείχνει οργανική σύνδεση.Το σώμα δείχνει διαφορετικές λειτουργίες που ανήκουν σε μία ενιαία ζωή.Όλες αυτές οι εικόνες βοηθούν τον αναγνώστη να καταλάβει ότι οι Σεφιρότ δεν λειτουργούν μεμονωμένα αλλά βρίσκονται σε συνεχή σχέση.Η μία επηρεάζει την άλλη και η ισορροπία ανάμεσά τους έχει μεγάλη σημασία.Η Χέσεντ για παράδειγμα συνδέεται με έλεος, γενναιοδωρία και επέκταση.Η Γκεβουρά συνδέεται με δύναμη, κρίση, όρια και περιορισμό.Αν υπήρχε μόνο απεριόριστη επέκταση δεν θα υπήρχε μορφή και σταθερότητα.Αν υπήρχε μόνο περιορισμός δεν θα υπήρχε ανάπτυξη και έλεος.Η Τιφερέτ λειτουργεί συμβολικά ως σημείο αρμονίας ανάμεσα σε αυτές τις δυνάμεις.Αυτή η ιδέα της ισορροπίας είναι κεντρική στο Ζοχάρ και αργότερα θα γίνει βασική αρχή του Δέντρου της Ζωής.Ένα δεύτερο μεγάλο θέμα είναι η Σεχινά.Η Σεχινά είναι η θεία παρουσία και στο Ζοχάρ αποκτά πολύ πλούσιο συμβολισμό.Συχνά συνδέεται με τη Μαλκούτ, τη χαμηλότερη Σεφιρά.Η Μαλκούτ βρίσκεται στο σημείο όπου η θεία ροή πλησιάζει περισσότερο τον εκδηλωμένο κόσμο.Για αυτό η Σεχινά μπορεί να παρουσιαστεί σαν παρουσία του θείου μέσα στη δημιουργία.Σε ορισμένες ζοχαρικές εικόνες παρουσιάζεται σαν βασίλισσα ή νύφη.Η συμβολική της σχέση με ανώτερες Σεφιρότ περιγράφεται συχνά σαν ένωση αρσενικής και θηλυκής αρχής.Δεν πρέπει να διαβάζουμε αυτή τη γλώσσα μόνο κυριολεκτικά.Πρόκειται για μυστικιστικό συμβολισμό που εκφράζει την ανάγκη αρμονίας ανάμεσα σε διαφορετικές όψεις της θείας ζωής.Η απομάκρυνση ή «εξορία» της Σεχινά μπορεί να συμβολίζει μια κατάσταση πνευματικής διάσπασης.Η επανένωση και αποκατάστασή της συμβολίζει την επιστροφή της αρμονίας.Αυτή η ιδέα συνδέεται βαθιά με την ανθρώπινη πράξη.Στο Ζοχάρ ο άνθρωπος δεν είναι παθητικός παρατηρητής του σύμπαντος.Η προσευχή, οι εντολές και η ηθική συμπεριφορά μπορούν να θεωρηθούν ότι συμβάλλουν στην αρμονία ανάμεσα στις πνευματικές δυνάμεις.Αυτό δίνει στην ανθρώπινη ζωή μια πολύ μεγάλη κοσμική σημασία.Οι πράξεις δεν επηρεάζουν μόνο το άτομο αλλά εντάσσονται σε μια μεγαλύτερη πνευματική τάξη.Η πρόθεση με την οποία γίνεται μια πράξη αποκτά επίσης ιδιαίτερη σημασία.Η Καβανά, δηλαδή η εσωτερική πρόθεση και συγκέντρωση, μπορεί να μετατρέψει μια εξωτερική πράξη σε βαθύτερη πνευματική εργασία.Η ιδέα αυτή θα αναπτυχθεί ακόμη περισσότερο στη Λουριανική Καμπάλα.Το Ζοχάρ ενδιαφέρεται πολύ και για την ανθρώπινη ψυχή.Δεν παρουσιάζει την ψυχή σαν κάτι απλό και ενιαίο αλλά διακρίνει διαφορετικά επίπεδα.Τρεις από τους σημαντικότερους όρους που θα συναντήσουμε είναι Νέφες, Ρούαχ και Νεσαμά.Η Νέφες συνδέεται περισσότερο με τη ζωτική και σωματική πλευρά της ύπαρξης.Η Ρούαχ συνδέεται με το ηθικό και συναισθηματικό επίπεδο.Η Νεσαμά συνδέεται με υψηλότερη πνευματική κατανόηση.Αργότερα θα προστεθούν σε πιο ανεπτυγμένα συστήματα και άλλες έννοιες όπως Χαγιά και Γεχιντά.Η ψυχή λοιπόν παρουσιάζεται σαν πολυεπίπεδη πραγματικότητα.Αυτό σημαίνει ότι και η πνευματική ανάπτυξη μπορεί να θεωρηθεί ως σταδιακή αφύπνιση διαφορετικών επιπέδων του ανθρώπου.Στο Ζοχάρ βρίσκουμε επίσης συχνά την έννοια του φωτός.Το φως είναι ένας από τους σημαντικότερους τρόπους με τους οποίους περιγράφεται η θεία εκπόρευση.Δεν πρέπει να το φανταζόμαστε μόνο σαν φυσική ακτινοβολία.Είναι συμβολικός τρόπος για να μιλήσουμε για γνώση, παρουσία, ζωή και δημιουργική δύναμη.Η σχέση ανάμεσα στο φως και στα δοχεία που το δέχονται θα αποκτήσει τεράστια σημασία αργότερα στη Λουριανική Καμπάλα.Εκεί θα μιλήσουμε για το Τσιμτσούμ, τη Θραύση των Δοχείων και τις θεϊκές σπίθες.Το Ζοχάρ προετοιμάζει το έδαφος για αυτή τη μεταγενέστερη ανάπτυξη επειδή ήδη χρησιμοποιεί μια γλώσσα ροής και υποδοχής.Οι Σεφιρότ μπορούν να παρουσιάζονται σαν αγωγοί μέσα από τους οποίους μεταδίδεται η θεία ευλογία από ανώτερα προς κατώτερα επίπεδα.Η έννοια της ευλογίας στο Ζοχάρ δεν περιορίζεται σε μια ευχή.Μπορεί να σημαίνει την ίδια τη ζωτική ροή που διατηρεί τον κόσμο.Όταν οι πνευματικές σχέσεις βρίσκονται σε αρμονία η ροή αυτή παρουσιάζεται σαν άφθονη.Όταν υπάρχει διατάραξη μπορεί να εμποδίζεται ή να περιορίζεται.Αυτός ο τρόπος σκέψης εξηγεί γιατί το Ζοχάρ δίνει τόσο μεγάλη σημασία στις ανθρώπινες πράξεις.Ο άνθρωπος συμμετέχει συμβολικά στη διατήρηση ή στην αποκατάσταση της ισορροπίας.Ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα είναι το κακό.Το Ζοχάρ δεν το αντιμετωπίζει πάντοτε σαν μια ανεξάρτητη δύναμη ίση με το θείο.Αντίθετα συχνά το συνδέει με ανισορροπία, απομάκρυνση ή απόσπαση από την αρμονική θεία ροή.Σε μεταγενέστερη καμπαλιστική σκέψη θα αναπτυχθεί περισσότερο η έννοια των Κελιπότ ή Κλιφότ, δηλαδή των «κελυφών» ή «φλοιών».Οι Κλιφότ θα γίνουν ιδιαίτερα γνωστές στη νεότερη αποκρυφιστική βιβλιογραφία, όπου συχνά παρουσιάζονται ως ένα είδος σκοτεινού αντίστροφου Δέντρου.Αυτή όμως είναι μεταγενέστερη ανάπτυξη και δεν πρέπει να μεταφέρουμε αυτόματα όλες τις νεότερες αποκρυφιστικές ιδέες πίσω στο Ζοχάρ.Στην ιστορική Καμπάλα το ζήτημα του κακού είναι περισσότερο συνδεδεμένο με τη θεολογία της δημιουργίας, της κρίσης και της ανισορροπίας.Το Ζοχάρ χρησιμοποιεί επίσης έντονα ερωτικό και γαμήλιο συμβολισμό.Η ένωση διαφορετικών θεϊκών όψεων μπορεί να παρουσιαστεί σαν ένωση βασιλιά και βασίλισσας ή νύμφης και νυμφίου.Αυτός ο συμβολισμός εκφράζει τη δημιουργική αρμονία και την επανένωση δυνάμεων που διαφορετικά θα παρέμεναν χωρισμένες.Η εικόνα αυτή θα επηρεάσει σημαντικά την καμπαλιστική τελετουργική και προσευχητική σκέψη.Δεν πρέπει όμως να μετατρέπεται σε απλοϊκή θεωρία ότι οι Σεφιρότ είναι κυριολεκτικά διαφορετικοί θεοί που παντρεύονται μεταξύ τους.Πρόκειται για μεταφορική γλώσσα μέσα σε ένα αυστηρά μονοθεϊστικό πλαίσιο.Ένα ακόμη ιδιαίτερα σημαντικό θέμα στο Ζοχάρ είναι η σχέση ανάμεσα στον άνω και στον κάτω κόσμο.Πολλά πράγματα που συμβαίνουν στον ανθρώπινο κόσμο παρουσιάζονται σαν να έχουν αντίστοιχες πνευματικές σχέσεις.Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε φυσικό γεγονός έχει μία απλή υπερφυσική αιτία.Πρόκειται για συμβολικό μοντέλο σύμφωνα με το οποίο ο κόσμος θεωρείται ένα ενιαίο πλέγμα σχέσεων.Ο άνθρωπος, η φύση, η Τορά και οι Σεφιρότ δεν είναι απομονωμένα κομμάτια αλλά διαφορετικά επίπεδα μιας συνολικής τάξης.Αυτός ο τρόπος σκέψης θα γίνει πολύ σημαντικός για τη μεταγενέστερη ερμητική αρχή των αντιστοιχιών.Στη δυτική μαγική παράδοση θα συναντήσουμε την ιδέα ότι διαφορετικά πράγματα μπορούν να αντιστοιχούν επειδή εκφράζουν την ίδια συμβολική ποιότητα.Ένας πλανήτης, ένα μέταλλο, ένα χρώμα και μια Σεφιρά μπορούν έτσι να τοποθετηθούν σε έναν κοινό πίνακα αντιστοιχιών.Η Ερμητική Qabalah θα αναπτύξει αυτή τη λογική πολύ περισσότερο από το ίδιο το Ζοχάρ.Αργότερα σχολές όπως η Golden Dawn θα χρησιμοποιήσουν το Δέντρο της Ζωής σαν έναν τεράστιο χάρτη στον οποίο θα ενσωματώσουν την αστρολογία, το Ταρώ, την αλχημεία και αγγελικές ιεραρχίες.Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι αυτό αποτελεί νέα σύνθεση.Το Ζοχάρ δεν αποτελεί εγχειρίδιο Golden Dawn ούτε βιβλίο Ταρώ.Η σύνδεση των είκοσι δύο δρόμων με τις είκοσι δύο Μεγάλες Αρκάνες είναι δυτική εσωτερική ανάπτυξη.Το ίδιο ισχύει για πολλές από τις λεπτομερείς χρωματικές και πλανητικές αντιστοιχίες που θα μελετήσουμε αργότερα.Το Ζοχάρ όμως προσέφερε το θεολογικό και συμβολικό έδαφος πάνω στο οποίο μπορούσαν να αναπτυχθούν τέτοιες μεταγενέστερες συνθέσεις.Ένας μαθητής πρέπει επίσης να γνωρίζει ότι το Ζοχάρ δεν είναι ένα μόνο ομοιογενές κείμενο.Η ζοχαρική γραμματεία περιλαμβάνει διαφορετικά τμήματα και στρώματα.Μέσα σε αυτά συναντάμε έργα ή ενότητες με ιδιαίτερο χαρακτήρα, όπως το Σίφρα ντε-Τζενιούτα και οι Ιντρότ.Αυτά εξετάζουν ιδιαίτερα δύσκολες θεοσοφικές έννοιες και χρησιμοποιούν πολύ πυκνό ανθρωπομορφικό συμβολισμό.Η ανθρώπινη μορφή χρησιμοποιείται εκεί ως μυστικιστικός χάρτης του θείου χωρίς να σημαίνει ότι ο Θεός διαθέτει κυριολεκτικά ανθρώπινο σώμα.Αυτό είναι βασικό για την κατανόηση της γλώσσας του Ζοχάρ.Το μάτι, το πρόσωπο, τα μαλλιά ή άλλα μέλη μπορούν να εμφανίζονται ως σύμβολα διαφορετικών πνευματικών σχέσεων.Για έναν αρχάριο τέτοια χωρία μπορούν να φαίνονται πολύ παράξενα.Για αυτό πρέπει πάντα να τα διαβάζουμε ως συμβολική θεολογική γλώσσα και όχι ως κυριολεκτική ανατομία του θείου.Το Ζοχάρ έχει επίσης τεράστια σημασία για την ιδέα ότι η γνώση δεν είναι μόνο διανοητική.Ο αληθινός μυστικιστής δεν καλείται απλώς να απομνημονεύσει ονόματα Σεφιρότ.Καλείται να μεταμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο βλέπει τη σχέση ανάμεσα στον εαυτό του, στον κόσμο και στο θείο.Αυτός είναι ο λόγος που οι ιστορίες του Ζοχάρ συχνά παρουσιάζουν τους σοφούς να σταματούν, να εκπλήσσονται ή να δοξολογούν το θείο όταν ανακαλύπτουν ένα νέο επίπεδο νοήματος.Η γνώση παρουσιάζεται σαν εμπειρία αποκάλυψης.Στην ερμητική παράδοση αυτή η ιδέα θα μεταφραστεί αργότερα σε διαλογιστικές και τελετουργικές πρακτικές που χρησιμοποιούν το Δέντρο της Ζωής ως χάρτη της συνείδησης.Για το σημερινό μάθημα πρέπει να θυμάσαι έξι βασικά σημεία.Πρώτον, το Ζοχάρ είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα της κλασικής Καμπάλα.Δεύτερον, ερμηνεύει την Τορά μέσα από βαθιά συμβολικά και μυστικιστικά επίπεδα.Τρίτον, αναπτύσσει τις Σεφιρότ ως δυναμικό σύστημα θεϊκών σχέσεων.Τέταρτον, δίνει ιδιαίτερη σημασία στη Σεχινά και στη σχέση της με τη Μαλκούτ.Πέμπτον, θεωρεί ότι η ανθρώπινη πράξη, η προσευχή και η πρόθεση μπορούν να συνδέονται με την πνευματική αρμονία της δημιουργίας.Έκτον, πολλές νεότερες μαγικές αντιστοιχίες που χρησιμοποιούν το Δέντρο της Ζωής δεν προέρχονται άμεσα από το Ζοχάρ αλλά αναπτύχθηκαν αργότερα μέσα στη Χριστιανική Cabala και στην Ερμητική Qabalah.Με το Ζοχάρ έχουμε πλέον φτάσει στην καρδιά της μεσαιωνικής Καμπάλα.Στο επόμενο κεφάλαιο θα γνωρίσουμε τον Ισαάκ Λούρια και τη Λουριανική Καμπάλα, όπου θα εμφανιστούν τρεις από τις πιο σημαντικές και εντυπωσιακές έννοιες ολόκληρης της παράδοσης, το Τσιμτσούμ, η Θραύση των Δοχείων και το Τικούν.