Κεφάλαιο 8 — Οι 72 οντότητες της Goetia ως ιστορικό σύστημα

 

Οι εβδομήντα δύο οντότητες της Ars Goetia αποτελούν ίσως το πιο γνωστό τμήμα ολόκληρης της σολομωνικής δαιμονολογίας. Στη σύγχρονη εποχή τα ονόματα και οι σφραγίδες τους εμφανίζονται σε βιβλία αποκρυφισμού, ιστοσελίδες, ταινίες, παιχνίδια, μουσική και έργα φαντασίας. Για να κατανοήσουμε όμως σωστά αυτόν τον κατάλογο, πρέπει να τον αντιμετωπίσουμε ως ιστορικό σύστημα και όχι ως έναν αμετάβλητο κατάλογο υπερφυσικών όντων.
Η Ars Goetia παρουσιάζει εβδομήντα δύο πνεύματα οργανωμένα σύμφωνα με τίτλους που θυμίζουν ανθρώπινη αριστοκρατία. Υπάρχουν Βασιλείς, Δούκες, Πρίγκιπες, Μαρκήσιοι, Κόμητες, Πρόεδροι και ένας Ιππότης. Μερικές οντότητες κατέχουν περισσότερους από έναν τίτλους. Η ιεραρχία αυτή δημιουργεί την εικόνα ενός ολόκληρου βασιλείου με πολιτική και στρατιωτική οργάνωση.
Το πρώτο όνομα στον κατάλογο είναι ο Bael. Παρουσιάζεται ως Βασιλιάς και συνδέεται με μεγάλο αριθμό λεγεώνων. Η μορφή του περιγράφεται με τρόπο φανταστικό και σύνθετο, όπως συμβαίνει συχνά στα παλιά γριμόρια. Οι περιγραφές αυτές λειτουργούσαν σαν συμβολικές εικόνες και δεν πρέπει να θεωρούνται αποδεδειγμένες φυσικές περιγραφές πραγματικών οντοτήτων.
Το δεύτερο πνεύμα είναι ο Agares, που παρουσιάζεται ως Δούκας. Ακολουθεί ο Vassago, ο οποίος περιγράφεται ως Πρίγκιπας. Στη συνέχεια εμφανίζονται ο Samigina ή Gamigin, ο Marbas, ο Valefor και άλλα ονόματα που έχουν γίνει γνωστά μέσα από μεταγενέστερες εκδόσεις.
Ένα από τα πιο διάσημα ονόματα είναι ο Paimon, ο οποίος εμφανίζεται ως Βασιλιάς. Η σύγχρονη δημοφιλία του ονόματος έχει αυξηθεί πολύ εξαιτίας ταινιών τρόμου και διαδικτυακών ιστοριών. Όμως η εικόνα που παρουσιάζεται στη μυθοπλασία δεν είναι απαραίτητα ίδια με την περιγραφή του γριμορίου.
Άλλα γνωστά ονόματα είναι ο Buer, ο Gusion, ο Sitri, ο Beleth, ο Leraje, ο Eligos, ο Zepar, ο Botis, ο Bathin, ο Sallos, ο Purson, ο Marax, ο Ipos, ο Aim, ο Naberius και ο Glasya-Labolas. Αργότερα στον κατάλογο εμφανίζονται επίσης ο Bune, ο Ronove, ο Berith, ο Astaroth και ο Forneus.
Ο Astaroth είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρων από ιστορική άποψη. Το όνομα φαίνεται να έχει περάσει μέσα από διαφορετικές γλωσσικές και θρησκευτικές παραδόσεις πριν πάρει τη μορφή που συναντάμε στη δαιμονολογική γραμματεία. Αυτό δείχνει ότι ορισμένες οντότητες της Goetia δεν δημιουργήθηκαν αποκλειστικά μέσα στο συγκεκριμένο γριμόριο.
Στον κατάλογο συναντάμε ακόμη ονόματα όπως Foras, Asmoday ή Asmodeus, Gaap, Furfur, Marchosias, Stolas, Phenex, Halphas, Malphas, Raum, Focalor, Vepar και Sabnock. Οι διαφορετικές εκδόσεις μπορούν να παρουσιάζουν μικρές ορθογραφικές αλλαγές.
Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό σημείο. Όταν ένα χειρόγραφο αντιγραφόταν με το χέρι, ένα όνομα μπορούσε να αλλοιωθεί. Ένα γράμμα μπορούσε να διαβαστεί λάθος, μια λέξη μπορούσε να μεταγραφεί διαφορετικά και μια ξένη ονομασία μπορούσε να προσαρμοστεί στη γλώσσα του αντιγραφέα.
Έτσι δημιουργήθηκαν παραλλαγές. Ο ίδιος δαίμονας μπορεί να εμφανίζεται με δύο ή περισσότερα ονόματα που είναι ουσιαστικά διαφορετικές μορφές της ίδιας λέξης.
Αργότερα στον κατάλογο εμφανίζονται ο Shax, ο Vine, ο Bifrons, ο Uvall ή Vual, ο Haagenti, ο Crocell, ο Furcas και ο Balam. Ακολουθούν ο Alloces, ο Caim, ο Murmur, ο Orobas, ο Gremory, ο Ose και ο Amy.
Προς το τέλος του καταλόγου συναντάμε τον Oriax ή Orias, τον Vapula, τον Zagan, τον Volac ή Valak, τον Andras, τον Haures ή Flauros, τον Andrealphus, τον Cimejes ή Kimaris, τον Amdusias, τον Belial, τον Decarabia, τον Seere, τον Dantalion και τέλος τον Andromalius.
Ο κατάλογος δεν είναι ενδιαφέρων μόνο εξαιτίας των ονομάτων. Κάθε οντότητα συνοδεύεται από έναν τίτλο και έναν αριθμό λεγεώνων που υποτίθεται ότι διοικεί. Αυτή η στρατιωτική γλώσσα θυμίζει τις ρωμαϊκές λεγεώνες και αργότερα τις στρατιωτικές οργανώσεις της Ευρώπης.
Η λέξη «λεγεώνα» στα γριμόρια λειτουργεί κυρίως ως ένδειξη εξουσίας και μεγέθους. Ένας δαίμονας που διοικεί πολλές λεγεώνες παρουσιάζεται ως ιδιαίτερα ισχυρός αξιωματούχος του πνευματικού κόσμου.
Δεν υπάρχει όμως ένας σταθερός κανόνας που να λέει ότι ένας συγκεκριμένος τίτλος πρέπει πάντα να διοικεί περισσότερες λεγεώνες από έναν άλλο. Οι αριθμοί ποικίλλουν σημαντικά.
Αυτό δείχνει ότι η ιεραρχία δεν λειτουργεί ακριβώς όπως ένας πραγματικός στρατός. Είναι περισσότερο ένας συμβολικός τρόπος ταξινόμησης.
Οι Βασιλείς θεωρούνται γενικά από τις ανώτερες βαθμίδες. Στην Ars Goetia συναντάμε αρκετούς, όπως τον Bael, τον Paimon, τον Beleth, τον Purson, τον Asmoday, τον Vine, τον Balam, τον Zagan και τον Belial, αν και ορισμένοι κατέχουν και δεύτερο τίτλο ανάλογα με την έκδοση.
Οι Δούκες αποτελούν επίσης σημαντική ομάδα. Πολλά από τα πνεύματα της Goetia έχουν αυτόν τον τίτλο. Ο τίτλος αντανακλά πιθανότατα την ευρωπαϊκή αντίληψη της αριστοκρατικής διοίκησης.
Οι Μαρκήσιοι εμφανίζονται συχνά ως στρατιωτικές ή ισχυρές μορφές. Ιστορικά, ο ανθρώπινος τίτλος του μαρκησίου συνδεόταν με τη διοίκηση περιοχών κοντά στα σύνορα ενός βασιλείου. Είναι πιθανό η συμβολική χρήση του τίτλου στα γριμόρια να αντλεί από αυτή την πολιτική πραγματικότητα.
Οι Πρόεδροι αποτελούν μια πιο παράξενη κατηγορία. Ο τίτλος δεν έχει ακριβώς την ίδια σημασία με τον σημερινό πολιτικό όρο «πρόεδρος». Στο γριμόριο λειτουργεί ως βαθμός μέσα στην πνευματική ιεραρχία.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι οι ιδιότητες που αποδίδονται σε κάθε πνεύμα. Μερικά παρουσιάζονται ότι διδάσκουν φιλοσοφία, λογική ή επιστήμες. Άλλα θεωρείται ότι αποκαλύπτουν κρυμμένα πράγματα ή πληροφορίες για το παρελθόν και το μέλλον.
Άλλα συνδέονται με γλώσσες, ρητορική, αστρονομία, βότανα, πολύτιμους λίθους ή τέχνες. Αυτό μας δείχνει ποιες μορφές γνώσης θεωρούσαν πολύτιμες οι άνθρωποι της εποχής.
Δεν είναι τυχαίο ότι τόσα πνεύματα παρουσιάζονται ως δάσκαλοι. Η γνώση ήταν δύναμη. Σε εποχές όπου τα βιβλία ήταν δύσκολα προσβάσιμα και η εκπαίδευση περιορισμένη, η υπόσχεση μυστικής γνώσης είχε τεράστια γοητεία.
Άλλα πνεύματα συνδέονται με κοινωνικές σχέσεις. Το γριμόριο μπορεί να τους αποδίδει επιρροή πάνω στη φιλία, στην αγάπη, στη συμφιλίωση ή στη σύγκρουση.
Αυτά τα χαρακτηριστικά αντανακλούν βασικές ανθρώπινες επιθυμίες. Οι άνθρωποι ήθελαν γνώση, πλούτο, προστασία, αγάπη, κύρος και έλεγχο πάνω στο άγνωστο.
Για αυτό τα γριμόρια συχνά λειτουργούν σχεδόν σαν καθρέφτες των ανθρώπινων αναγκών. Οι ιδιότητες των πνευμάτων αντιστοιχούν σε πράγματα που οι άνθρωποι δυσκολεύονταν να αποκτήσουν μόνοι τους.
Ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά των 72 πνευμάτων είναι οι σφραγίδες τους. Σχεδόν κάθε οντότητα συνδέεται με ένα ιδιαίτερο γραμμικό σχέδιο.
Οι σφραγίδες αυτές ονομάζονται συχνά sigils. Η ακριβής προέλευση ορισμένων σχεδίων δεν είναι πάντοτε εύκολο να εντοπιστεί.
Επειδή τα χειρόγραφα αντιγράφονταν με το χέρι, ακόμη και τα sigils μπορούσαν να μεταβληθούν. Μια γραμμή μπορούσε να μετακινηθεί, ένας κύκλος να γίνει μεγαλύτερος ή ένα τμήμα του συμβόλου να παραλειφθεί.
Για αυτό δύο εκδόσεις της ίδιας σφραγίδας μπορεί να διαφέρουν ελαφρά. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η μία είναι «σωστή» και η άλλη «ψεύτικη». Μπορεί να αντιπροσωπεύουν διαφορετικούς κλάδους της χειρόγραφης παράδοσης.
Στη σύγχρονη εποχή, οι σφραγίδες έχουν αποσπαστεί συχνά από το ιστορικό τους πλαίσιο. Μπορεί να εμφανίζονται ως κοσμήματα, τατουάζ, λογότυπα ή διακοσμητικά στοιχεία.
Αυτό έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο τις αντιλαμβάνεται το κοινό. Για έναν σημερινό άνθρωπο μπορεί να είναι κυρίως αισθητικό σύμβολο, ενώ στο ιστορικό γριμόριο αποτελούσε μέρος ενός συγκεκριμένου τελετουργικού συστήματος.
Υπάρχει επίσης μεγάλη συζήτηση για τον αριθμό 72. Γιατί ακριβώς εβδομήντα δύο;
Δεν υπάρχει μία απλή απάντηση. Ο αριθμός 72 εμφανίζεται σε πολλές παλαιότερες θρησκευτικές, αστρολογικές και μυστικιστικές παραδόσεις.
Σε ορισμένες μεταγενέστερες αποκρυφιστικές σχολές, τα 72 πνεύματα της Goetia συνδέθηκαν με 72 αγγελικές ή θεϊκές δυνάμεις. Αυτή η αντιστοίχιση δημιούργησε την ιδέα μιας σκοτεινής και μιας φωτεινής πλευράς του ίδιου συμβολικού συστήματος.
Ωστόσο, δεν πρέπει να υποθέτουμε ότι αυτή η αντιστοιχία υπήρχε ακριβώς με την ίδια μορφή στα παλαιότερα κείμενα. Πολλά τέτοια συστήματα δημιουργήθηκαν από μεταγενέστερους αποκρυφιστές.
Η αριθμολογία ήταν ιδιαίτερα σημαντική στην ευρωπαϊκή εσωτερική παράδοση. Οι αριθμοί μπορούσαν να θεωρούνται φορείς βαθύτερων νοημάτων.
Ο αριθμός 72 μπορούσε επομένως να φαίνεται κατάλληλος για έναν ολοκληρωμένο κατάλογο πνευματικών δυνάμεων.
Ένα άλλο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό είναι οι μορφές εμφάνισης που αποδίδονται στα πνεύματα. Μερικά περιγράφονται ως άνθρωποι, άλλα ως ζώα και άλλα ως υβριδικά πλάσματα.
Συναντάμε λιοντάρια, άλογα, λύκους, φίδια, πουλιά και παράξενους συνδυασμούς διαφορετικών μορφών.
Αυτές οι περιγραφές θυμίζουν τη μεσαιωνική τέχνη, τα bestiaries και τις θρησκευτικές παραστάσεις του υπερφυσικού.
Τα ζώα είχαν έντονο συμβολισμό. Το λιοντάρι μπορούσε να συμβολίζει εξουσία, το φίδι γνώση ή κίνδυνο, το άλογο δύναμη και κίνηση.
Έτσι η εμφάνιση μιας οντότητας μπορούσε να αποτελεί συμβολική περιγραφή των ιδιοτήτων της και όχι απαραίτητα μια προσπάθεια ρεαλιστικής αναπαράστασης.
Σε ορισμένες περιγραφές το πνεύμα εμφανίζεται αρχικά σε ζωική ή τερατώδη μορφή και κατόπιν παίρνει ανθρώπινη μορφή. Αυτό είναι ένα συνηθισμένο μοτίβο σε παραδόσεις μεταμόρφωσης.
Οι ιστορίες αυτές ενίσχυαν την αίσθηση ότι οι οντότητες δεν υπάκουαν στους φυσικούς κανόνες του ανθρώπινου κόσμου.
Για έναν σύγχρονο ερευνητή, όμως, το σημαντικό είναι να διαβάζει τις περιγραφές ως πολιτισμικό και λογοτεχνικό υλικό.
Δεν διαθέτουμε επιστημονική απόδειξη ότι οι 72 οντότητες υπάρχουν ως πραγματικά υπερφυσικά όντα.
Αυτό δεν μειώνει την ιστορική σημασία της Goetia. Αντίθετα, μας επιτρέπει να τη μελετήσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια.
Μπορούμε να εξετάσουμε από πού προέρχονται τα ονόματα, πώς άλλαξαν, ποια εμφανίζονται σε παλαιότερες πηγές και ποια ίσως προστέθηκαν αργότερα.
Η Pseudomonarchia Daemonum του Johann Weyer αποτελεί μια από τις σημαντικότερες προηγούμενες πηγές για μεγάλο μέρος του καταλόγου.
Η σύγκριση των δύο κειμένων δείχνει ότι η Ars Goetia δεν δημιούργησε όλα τα ονόματα από το μηδέν.
Αντίθετα, πήρε υλικό από παλαιότερες δαιμονολογικές παραδόσεις και το αναδιοργάνωσε.
Αυτό είναι συνηθισμένο στα γριμόρια. Ένα νέο βιβλίο μπορούσε να αντιγράψει, να τροποποιήσει και να επεκτείνει ένα παλαιότερο.
Με αυτόν τον τρόπο δημιουργήθηκαν ολόκληρες γενεαλογίες κειμένων.
Η σύγχρονη έννοια της «αυθεντικής λίστας των 72 δαιμόνων» είναι επομένως κάπως παραπλανητική.
Υπάρχει ένας πολύ γνωστός κατάλογος της Goetia, αλλά πίσω από αυτόν βρίσκονται προηγούμενες λίστες, διαφορετικές χειρόγραφες εκδόσεις και μεταγενέστερες παρεμβάσεις.
Για όποιον μελετά σοβαρά το θέμα, αυτή η εξέλιξη είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα από την ιδέα ενός μυστηριώδους καταλόγου που παρέμεινε αμετάβλητος για χιλιάδες χρόνια.
Οι 72 οντότητες αποτελούν ένα σύστημα που δημιουργήθηκε από τη συνάντηση θρησκευτικών ιδεών, δαιμονολογίας, πολιτικής ιεραρχίας, λαϊκής φαντασίας και αποκρυφιστικής παράδοσης.
Οι Βασιλείς και οι Δούκες μας θυμίζουν την ευρωπαϊκή αριστοκρατία.
Οι λεγεώνες θυμίζουν στρατιωτική οργάνωση.
Οι σφραγίδες δημιουργούν οπτική ταυτότητα.
Οι ιδιότητες των πνευμάτων αντανακλούν ανθρώπινες επιθυμίες και φόβους.
Οι αριθμοί δίνουν στο σύστημα κοσμική τάξη.
Όλα αυτά μαζί δημιουργούν έναν από τους πιο σύνθετους και ανθεκτικούς μύθους της δυτικής αποκρυφιστικής ιστορίας.
Στο επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε αναλυτικότερα τις βαθμίδες της Goetia. Θα δούμε τι σημαίνουν οι τίτλοι Βασιλιάς, Δούκας, Πρίγκιπας, Μαρκήσιος, Κόμης, Πρόεδρος και Ιππότης, πώς χρησιμοποιούνται μέσα στον κατάλογο και γιατί οι συγγραφείς των γριμορίων επέλεξαν να οργανώσουν τον υποτιθέμενο πνευματικό κόσμο σαν μια μεγάλη μεσαιωνική αυλή.