Κεφάλαιο 8 — Ο Ισαάκ Λούρια και η Λουριανική Καμπάλα

 

Ο Ισαάκ Λούρια είναι μία από τις σημαντικότερες μορφές στην ιστορία της Καμπάλα και οι διδασκαλίες του άλλαξαν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο πολλοί μεταγενέστεροι καμπαλιστές αντιλαμβάνονταν τη δημιουργία, την ψυχή, το κακό και τον σκοπό της ανθρώπινης ζωής.Ο Λούρια έζησε τον δέκατο έκτο αιώνα και είναι γνωστός στην εβραϊκή παράδοση με το προσωνύμιο Αρί, μια συντομογραφία τιμητικού τίτλου που συνδέθηκε με το όνομά του.Το σημαντικότερο μέρος της δραστηριότητάς του συνδέεται με την πόλη Σαφέντ στη Γαλιλαία, η οποία εκείνη την εποχή είχε εξελιχθεί σε σημαντικό κέντρο εβραϊκής μελέτης και μυστικισμού.Ο Λούρια δεν άφησε πίσω του ένα μεγάλο συστηματικό έργο γραμμένο από τον ίδιο.Οι διδασκαλίες του μεταδόθηκαν κυρίως από τους μαθητές του και ιδιαίτερα από τον Χαΐμ Βιτάλ.Για αυτό όταν μιλάμε για «Λουριανική Καμπάλα» αναφερόμαστε σε ένα σύστημα που γνωρίζουμε κατά μεγάλο μέρος μέσα από τα κείμενα αυτών των μαθητών.Η Λουριανική Καμπάλα προσπάθησε να απαντήσει σε ένα πολύ δύσκολο ερώτημα.Αν ο Θεός είναι άπειρος και η θεία παρουσία γεμίζει τα πάντα, πώς μπορεί να υπάρξει ένας κόσμος που φαίνεται ξεχωριστός, περιορισμένος και ατελής;Η απάντηση που δόθηκε μέσα από τη λουριανική συμβολολογία ξεκινά από την έννοια του Εν Σοφ, δηλαδή της απεριόριστης θείας πραγματικότητας.Το Εν Σοφ βρίσκεται πέρα από κάθε ανθρώπινη περιγραφή και πέρα από κάθε συγκεκριμένη μορφή.Πριν από τη δημιουργία δεν υπάρχει, μέσα στη συμβολική εικόνα της παράδοσης, κάποιος ανεξάρτητος χώρος έξω από το άπειρο θείο.Για να περιγραφεί λοιπόν η δυνατότητα της δημιουργίας χρησιμοποιείται η έννοια του Τσιμτσούμ.Η λέξη Τσιμτσούμ σημαίνει περίπου «συστολή», «περιορισμός» ή «συγκέντρωση».Στη Λουριανική Καμπάλα περιγράφεται συμβολικά σαν μια απόκρυψη ή συστολή της θείας παρουσίας, ώστε να δημιουργηθεί ένας νοητός «χώρος» μέσα στον οποίο μπορεί να εμφανιστεί η δημιουργία.Δεν πρέπει να το καταλαβαίνουμε σαν να μετακινείται κυριολεκτικά ο Θεός από ένα σημείο του σύμπαντος σε κάποιο άλλο.Πολλοί μεταγενέστεροι καμπαλιστές συζήτησαν αν το Τσιμτσούμ πρέπει να κατανοηθεί κυριολεκτικά ή μεταφορικά.Η πιο προσεκτική προσέγγιση είναι να το δούμε ως ένα θεολογικό και μυστικιστικό μοντέλο για το πώς μπορεί να υπάρξει η εμπειρία της χωριστής δημιουργίας μέσα στην απόλυτη θεία ενότητα.Μετά το Τσιμτσούμ η λουριανική κοσμολογία περιγράφει μια ακτίνα θεϊκού φωτός που εισέρχεται στον δημιουργημένο χώρο.Το φως αυτό συνδέεται με τη διαμόρφωση των πνευματικών κόσμων και των Σεφιρότ.Εδώ εμφανίζεται μία από τις πιο γνωστές ιδέες της Λουριανικής Καμπάλα, η Θραύση των Δοχείων, γνωστή ως Σεβιράτ χα-Κελίμ.Για να καταλάβουμε αυτή την εικόνα μπορούμε να σκεφτούμε τις Σεφιρότ σαν δοχεία που δέχονται θεία ενέργεια.Σύμφωνα με τον μύθο της κοσμικής διαδικασίας, ορισμένα από αυτά τα δοχεία δεν μπόρεσαν να συγκρατήσουν την ένταση του θεϊκού φωτός.Έσπασαν και τα θραύσματά τους διασκορπίστηκαν.Μέσα στα θραύσματα παρέμειναν θεϊκές σπίθες.Αυτή η συμβολική καταστροφή αποτελεί ένα από τα κεντρικά σημεία της λουριανικής κοσμολογίας.Ο κόσμος που γνωρίζουμε παρουσιάζεται έτσι σαν κόσμος στον οποίο υπάρχει ταυτόχρονα θεϊκό φως και κατάσταση διάσπασης.Η δημιουργία δεν είναι πλήρως κατεστραμμένη αλλά ούτε βρίσκεται σε τέλεια αρμονία.Υπάρχουν θεϊκές σπίθες μέσα στην ύλη και στα διαφορετικά επίπεδα της πραγματικότητας, αλλά πολλές από αυτές θεωρούνται συμβολικά παγιδευμένες μέσα στα θραύσματα των δοχείων.Από εδώ προέρχεται και η επόμενη μεγάλη έννοια, το Τικούν.Τικούν σημαίνει διόρθωση, αποκατάσταση ή επανόρθωση.Στη Λουριανική Καμπάλα ο άνθρωπος μπορεί να συμμετέχει στην αποκατάσταση της κοσμικής ισορροπίας.Οι σωστές πράξεις, η προσευχή, οι εντολές και η πνευματική πρόθεση μπορούν να συμβάλουν στην απελευθέρωση και ανύψωση των θεϊκών σπινθήρων.Αυτό δίνει στην ανθρώπινη ζωή τεράστια πνευματική σημασία.Μια καθημερινή πράξη μπορεί να αποκτήσει κοσμική διάσταση όταν γίνεται σύμφωνα με τη θρησκευτική παράδοση και με κατάλληλη πρόθεση.Ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζεται απλώς σαν θεατής ενός ήδη ολοκληρωμένου κόσμου.Γίνεται συνεργός στην πνευματική αποκατάσταση της δημιουργίας.Αυτή η ιδέα του Τικούν είναι από τις πιο ισχυρές ιδέες της Λουριανικής Καμπάλα.Δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος «διορθώνει τον Θεό».Σημαίνει ότι μέσα στο συμβολικό μοντέλο της δημιουργίας ο άνθρωπος συμμετέχει στην αποκατάσταση της αρμονίας που διαταράχθηκε κατά τη διαδικασία της κοσμικής εκδήλωσης.Οι πράξεις επομένως έχουν σημασία όχι μόνο για το άτομο αλλά και για το σύνολο της δημιουργίας.Στο σύστημα του Λούρια η έννοια των θεϊκών σπινθήρων συνδέεται στενά με αυτή την αποκατάσταση.Οι σπίθες θεωρείται ότι βρίσκονται διασκορπισμένες μέσα στον κόσμο και μπορούν να ανυψωθούν όταν ο άνθρωπος χρησιμοποιεί σωστά τα υλικά πράγματα και ζει σύμφωνα με την πνευματική τάξη.Ένα απλό γεύμα, για παράδειγμα, μπορεί να αποκτήσει βαθύτερη σημασία όταν συνδέεται με ευλογία, ευγνωμοσύνη και σωστή πρόθεση.Η ύλη επομένως δεν αντιμετωπίζεται αναγκαστικά σαν κάτι κακό.Μπορεί να περιέχει θεϊκές σπίθες και να γίνει μέρος της διαδικασίας του Τικούν.Αυτό είναι πολύ διαφορετικό από κάποιες δυτικές αποκρυφιστικές θεωρίες που παρουσιάζουν τον υλικό κόσμο ως κάτι που πρέπει απλώς να εγκαταλειφθεί.Η Λουριανική Καμπάλα ενδιαφέρεται για την αποκατάσταση του κόσμου και όχι μόνο για την απόδραση από αυτόν.Ένα ακόμη σημαντικό θέμα είναι η διαμόρφωση των Παρτσουφίμ.Η λέξη Παρτσούφ σημαίνει περίπου «πρόσωπο» ή «όψη».Στη Λουριανική Καμπάλα ορισμένες Σεφιρότ οργανώνονται σε μεγαλύτερες συμβολικές δομές που ονομάζονται Παρτσουφίμ.Αυτές οι δομές παρουσιάζονται συχνά με ανθρωπομορφική γλώσσα, όπως Πατέρας, Μητέρα ή άλλα συμβολικά «πρόσωπα».Δεν πρόκειται για διαφορετικούς θεούς.Είναι ένας τρόπος να περιγραφούν οι περίπλοκες σχέσεις ανάμεσα στις θεϊκές εκδηλώσεις μετά τη Θραύση των Δοχείων.Η επαναοργάνωση των Σεφιρότ σε Παρτσουφίμ αποτελεί μέρος της διαδικασίας αποκατάστασης και ισορροπίας.Με άλλα λόγια η αρχική κατάσταση διάσπασης δεν παραμένει για πάντα.Η δημιουργία οδηγείται προς μια νέα οργανωμένη μορφή στην οποία οι δυνάμεις μπορούν να σχετιστούν μεταξύ τους πιο αρμονικά.Η λουριανική σκέψη δίνει επίσης μεγάλη σημασία στην ανθρώπινη ψυχή.Η ψυχή παρουσιάζεται ως σύνθετη πραγματικότητα με διαφορετικά επίπεδα και πνευματικές ρίζες.Οι άνθρωποι δεν θεωρούνται αποκομμένοι μεταξύ τους αλλά ενταγμένοι σε ένα μεγαλύτερο πνευματικό σύστημα.Η έννοια του Γκιλγκούλ, δηλαδή της μετακίνησης ή μετενσάρκωσης των ψυχών, αναπτύχθηκε ιδιαίτερα μέσα στη Λουριανική Καμπάλα.Σύμφωνα με αυτή τη διδασκαλία μια ψυχή μπορεί να επιστρέψει σε περισσότερες από μία ζωές προκειμένου να ολοκληρώσει συγκεκριμένες πνευματικές διορθώσεις.Η ιδέα συνδέεται άμεσα με το Τικούν.Μια ψυχή μπορεί να έχει συγκεκριμένο έργο που δεν ολοκληρώθηκε και να χρειάζεται νέα ευκαιρία για να το εκπληρώσει.Αυτό δεν πρέπει να μπερδεύεται με τις θεωρίες μετενσάρκωσης άλλων θρησκευτικών παραδόσεων.Η λουριανική αντίληψη έχει το δικό της θεολογικό και καμπαλιστικό πλαίσιο.Στη συνέχεια εμφανίζεται η έννοια του Ιμπούρ, δηλαδή ενός προσωρινού είδους προσκόλλησης ή «εμψύχωσης» μιας ψυχής από μια άλλη πνευματική παρουσία.Σε ορισμένες καμπαλιστικές διδασκαλίες αυτό μπορεί να θεωρηθεί θετική διαδικασία κατά την οποία μια δίκαιη ψυχή βοηθά έναν άνθρωπο να ολοκληρώσει ένα πνευματικό έργο.Υπάρχει επίσης η έννοια του Ντιμπούκ στη μεταγενέστερη εβραϊκή παράδοση, η οποία περιγράφει μια προβληματική προσκόλληση πνεύματος σε άνθρωπο.Οι δύο έννοιες δεν είναι ίδιες και δεν πρέπει να συγχέονται.Η Λουριανική Καμπάλα επηρέασε πολύ και την προσευχή.Οι Καβανότ, δηλαδή οι πνευματικές προθέσεις που συνοδεύουν την προσευχή, απέκτησαν ιδιαίτερα σύνθετη μορφή.Ο ασκούμενος μπορούσε να συγκεντρώνεται σε συγκεκριμένα θεία ονόματα, συνδυασμούς γραμμάτων και σχέσεις ανάμεσα στις Σεφιρότ.Σκοπός ήταν να συνδέσει τη δική του πρόθεση με την ευρύτερη διαδικασία του Τικούν.Αυτό αποτελεί ένα σημείο όπου η μυστικιστική προσευχή μπορεί εξωτερικά να μοιάζει με τελετουργική πρακτική.Πρέπει όμως να θυμόμαστε ότι στο λουριανικό πλαίσιο παραμένει μέρος της εβραϊκής θρησκευτικής ζωής και δεν δημιουργήθηκε ως ανεξάρτητο σύστημα δυτικής τελετουργικής μαγείας.Οι μεταγενέστεροι αποκρυφιστές δανείστηκαν πολλά καμπαλιστικά ονόματα και σύμβολα αλλά τα χρησιμοποίησαν μέσα σε διαφορετικό πλαίσιο.Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στην Ερμητική Qabalah.Εκεί οι Σεφιρότ συνδέθηκαν με πλανήτες, χρώματα, θεότητες, αρχαγγέλους, μαγικά όργανα και τελετουργικές πρακτικές.Η Λουριανική Καμπάλα όμως δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν πίνακα μαγικών αντιστοιχιών.Είναι ένα πολύπλοκο θεολογικό μοντέλο για τη δημιουργία, τη διάσπαση και την αποκατάσταση.Ένα από τα βαθύτερα σημεία αυτής της κοσμολογίας είναι ότι το κακό δεν παρουσιάζεται ως ένας δεύτερος θεός που αντιμάχεται ισότιμα τον Θεό.Το κακό συνδέεται περισσότερο με την κατάσταση της διάσπασης, της ανισορροπίας και της απόκρυψης της θεϊκής ζωής.Τα θραύσματα των σπασμένων δοχείων συνδέθηκαν στη μεταγενέστερη καμπαλιστική σκέψη με τις Κλιφότ, δηλαδή τα «κελύφη» ή «φλοιούς» που συγκρατούν τις θεϊκές σπίθες.Η λέξη Κλιπά στον ενικό σημαίνει κέλυφος ή φλοιός.Η εικόνα θυμίζει έναν καρπό που έχει εσωτερικό πυρήνα και εξωτερικό περίβλημα.Το κέλυφος μπορεί να κρύβει ή να περιορίζει το εσωτερικό στοιχείο.Με αυτή τη συμβολική λογική οι Κλιφότ συνδέονται με καταστάσεις όπου η θεϊκή ενέργεια βρίσκεται εγκλωβισμένη ή παραμορφωμένη.Στη νεότερη δυτική αποκρυφιστική παράδοση οι Κλιφότ απέκτησαν πολύ διαφορετικές και συχνά πολύ πιο σκοτεινές ερμηνείες.Ορισμένα σύγχρονα συστήματα μιλούν για ένα «Δέντρο του Θανάτου» ή για δαιμονικές αντιστοιχίες απέναντι στις Σεφιρότ.Αυτές οι ιδέες ανήκουν κυρίως σε νεότερες αποκρυφιστικές αναπτύξεις και δεν πρέπει να θεωρούνται απλώς ταυτόσημες με τη λουριανική έννοια των Κλιφότ.Αυτό είναι ακόμη ένα παράδειγμα του γιατί πρέπει να ξεχωρίζουμε την ιστορική Kabbalah από την Ερμητική ή νεότερη Qabalah.Ένα άλλο θεμελιώδες στοιχείο της Λουριανικής Καμπάλα είναι η ιδέα ότι η δημιουργία εξελίσσεται σε διαδοχικά πνευματικά επίπεδα.Οι τέσσερις κόσμοι που θα μελετήσουμε αργότερα, Ατσιλούτ, Μπριά, Γετσιρά και Ασιά, παίζουν σημαντικό ρόλο στην καμπαλιστική κοσμολογία.Στη λουριανική σκέψη όμως η κοσμική δομή γίνεται ακόμη πιο σύνθετη και περιλαμβάνει διαφορετικές καταστάσεις και κόσμους πριν και μετά τη Θραύση των Δοχείων.Ένας σημαντικός όρος είναι ο κόσμος του Τόχου, που συνδέεται με μια κατάσταση έντονης δύναμης και ανεπαρκούς ισορροπίας.Απέναντί του βρίσκεται η έννοια του Τικούν, όπου οι δυνάμεις οργανώνονται σε πιο σταθερές και αρμονικές σχέσεις.Αυτό προσφέρει ένα ακόμη μοντέλο για να κατανοήσουμε τη βασική καμπαλιστική αρχή της ισορροπίας.Η ισχύς από μόνη της δεν είναι αρκετή.Μια δύναμη που δεν μπορεί να συνδεθεί σωστά με άλλες δυνάμεις μπορεί να οδηγήσει σε διάσπαση.Η πραγματική αρμονία χρειάζεται σχέση, ισορροπία και κατάλληλα όρια.Αυτό το μοντέλο μπορεί να διαβαστεί όχι μόνο κοσμολογικά αλλά και ψυχολογικά.Ένας άνθρωπος μπορεί να διαθέτει μεγάλη θέληση αλλά χωρίς σοφία και έλεος η θέληση αυτή μπορεί να γίνει καταστροφική.Μπορεί να διαθέτει άφθονο έλεος αλλά χωρίς όρια να μην μπορεί να προστατεύσει ούτε τον εαυτό του ούτε τους άλλους.Η ισορροπία ανάμεσα στις διαφορετικές ιδιότητες αποτελεί επομένως σημαντικό μέρος της καμπαλιστικής πνευματικής σκέψης.Αυτός είναι ένας από τους λόγους που το Δέντρο της Ζωής μπορεί να μελετηθεί και ως χάρτης της ανθρώπινης προσωπικότητας.Κάθε Σεφιρά μπορεί να μας βοηθήσει να εξετάσουμε διαφορετική ιδιότητα και τη σχέση της με τις υπόλοιπες.Η Λουριανική Καμπάλα επηρέασε βαθιά την εβραϊκή μυστικιστική ζωή των επόμενων αιώνων.Οι διδασκαλίες της εξαπλώθηκαν σε πολλές εβραϊκές κοινότητες και επηρέασαν τόσο τη λατρεία όσο και τη μεταγενέστερη χασιδική σκέψη.Η έννοια ότι ακόμη και μια καθημερινή πράξη μπορεί να απελευθερώνει θεϊκές σπίθες έγινε ιδιαίτερα ισχυρή.Ο κόσμος μετατρέπεται έτσι σε τόπο πνευματικής εργασίας.Δεν χρειάζεται κάποιος να φύγει από την καθημερινή ζωή για να συναντήσει το ιερό.Η καθημερινή ζωή η ίδια μπορεί να γίνει πεδίο Τικούν.Αυτή είναι μια πολύ σημαντική διαφορά από την εικόνα που συχνά δίνουν σύγχρονα αποκρυφιστικά βιβλία, όπου η Καμπάλα παρουσιάζεται σχεδόν αποκλειστικά ως μυστικό σύστημα τελετουργιών.Για τον Λούρια και τους μαθητές του η μυστικιστική γνώση ήταν ενσωματωμένη σε έναν ολόκληρο θρησκευτικό τρόπο ζωής.Στο μάθημά μας για την Καμπάλα και τη μαγεία αυτή η ιστορική βάση είναι απαραίτητη.Αργότερα θα δούμε πώς διάφορες δυτικές μαγικές σχολές πήραν έννοιες όπως οι Σεφιρότ, οι τέσσερις κόσμοι, τα θεία ονόματα και οι αγγελικές τάξεις και δημιούργησαν τελετουργικά συστήματα.Θα εξετάσουμε αυτές τις παραδόσεις χωριστά ώστε να γνωρίζουμε ποια στοιχεία ανήκουν στην εβραϊκή Καμπάλα και ποια δημιουργήθηκαν αργότερα από αποκρυφιστικές οργανώσεις.Για το σημερινό μάθημα πρέπει να θυμάσαι έξι βασικές έννοιες.Το Εν Σοφ είναι η απεριόριστη θεία πραγματικότητα.Το Τσιμτσούμ είναι η συμβολική θεία συστολή ή απόκρυψη που επιτρέπει την εμφάνιση της δημιουργίας.Η Σεβιράτ χα-Κελίμ είναι η Θραύση των Δοχείων.Οι θεϊκές σπίθες είναι το ιερό φως που παρουσιάζεται ως διασκορπισμένο μέσα στην κατάσταση της διάσπασης.Το Τικούν είναι η διαδικασία αποκατάστασης και διόρθωσης.Οι Παρτσουφίμ είναι οι σύνθετες οργανώσεις των Σεφιρότ που εκφράζουν πιο ισορροπημένες σχέσεις ανάμεσα στις θεϊκές δυνάμεις.Αν κατανοήσεις αυτές τις έννοιες έχεις ήδη αποκτήσει το βασικό κλειδί για να καταλάβεις ένα μεγάλο μέρος της μεταγενέστερης Καμπάλα.Η Λουριανική εικόνα της δημιουργίας μπορεί λοιπόν να συνοψιστεί συμβολικά ως μια πορεία από την άπειρη ενότητα προς τη δημιουργία, από τη δημιουργία προς τη διάσπαση και από τη διάσπαση προς την αποκατάσταση.Το σημαντικότερο στοιχείο είναι ότι ο άνθρωπος βρίσκεται μέσα σε αυτή την πορεία και μπορεί να συμμετέχει στην αποκατάσταση μέσα από τη ζωή, την πρόθεση και τις πράξεις του.Στο επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε αναλυτικά το Εν Σοφ και θα προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι σημαίνει η καμπαλιστική ιδέα μιας θείας πραγματικότητας που βρίσκεται πέρα από κάθε όνομα, μορφή και ανθρώπινη περιγραφή.