Κεφάλαιο 9 — Βασιλείς, Δούκες, Πρίγκιπες και άλλες βαθμίδες στη Goetia

 

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της Ars Goetia είναι ότι οι οντότητές της δεν παρουσιάζονται απλώς ως μια άτακτη ομάδα πνευμάτων. Αντίθετα, οργανώνονται σε βαθμίδες που θυμίζουν έντονα την αριστοκρατική και διοικητική δομή της μεσαιωνικής και πρώιμης νεότερης Ευρώπης. Συναντάμε Βασιλείς, Δούκες, Πρίγκιπες, Μαρκήσιους, Κόμητες, Προέδρους και έναν Ιππότη. Ορισμένες οντότητες φέρουν ακόμη και δύο διαφορετικούς τίτλους.
Αυτή η ιεραρχία δεν πρέπει να θεωρείται ένας αντικειμενικά αποδεδειγμένος χάρτης κάποιου υπερφυσικού βασιλείου. Πρόκειται για τον τρόπο με τον οποίο συγκεκριμένα γριμόρια οργανώνουν τον φαντασιακό και θεολογικό τους κόσμο. Οι άνθρωποι που συνέτασσαν ή αντέγραφαν αυτά τα κείμενα χρησιμοποιούσαν έννοιες εξουσίας που ήδη γνώριζαν από την κοινωνία τους.
Ο τίτλος του Βασιλιά βρίσκεται ανάμεσα στις σημαντικότερες βαθμίδες της Goetia. Στην ανθρώπινη κοινωνία ο βασιλιάς ήταν ο ανώτερος ηγεμόνας ενός βασιλείου, επομένως ήταν φυσικό ο ίδιος τίτλος να χρησιμοποιηθεί για οντότητες που παρουσιάζονταν ως ιδιαίτερα ισχυρές.
Στην Goetia ο Bael εμφανίζεται ως Βασιλιάς και κατέχει την πρώτη θέση στον κατάλογο. Ο Paimon παρουσιάζεται επίσης ως μεγάλος Βασιλιάς. Ο Beleth, ο Purson και ο Belial ανήκουν επίσης στην ίδια γενική κατηγορία.
Ορισμένα πνεύματα όμως έχουν διπλό αξίωμα. Ένα πνεύμα μπορεί να παρουσιάζεται, για παράδειγμα, ως Βασιλιάς και Κόμης ή ως Πρίγκιπας και Πρόεδρος. Αυτό δείχνει ότι η ιεραρχία του γριμορίου δεν ακολουθεί πάντοτε τους αυστηρούς κανόνες μιας πραγματικής πολιτικής αυλής.
Το αξίωμα μπορεί να λειτουργεί περισσότερο ως συμβολικός δείκτης της θέσης μιας οντότητας μέσα στο σύστημα.
Οι Δούκες αποτελούν μία από τις μεγαλύτερες κατηγορίες της Ars Goetia. Σε ιστορικό επίπεδο, ο δούκας ήταν ισχυρός αριστοκράτης που μπορούσε να διοικεί μεγάλη περιοχή και να βρίσκεται πολύ κοντά στην κορυφή της φεουδαρχικής ιεραρχίας.
Μέσα στο γριμόριο συναντάμε πολλούς Δούκες, μεταξύ των οποίων τον Agares, τον Valefor, τον Barbatos, τον Gusion, τον Zepar, τον Bathin, τον Sallos, τον Aim, τον Bune, τον Berith, τον Astaroth και αρκετούς άλλους.
Το πλήθος των Δουκών δείχνει ότι η συγκεκριμένη βαθμίδα είχε ιδιαίτερη σημασία στους δημιουργούς του καταλόγου.
Η λέξη «Δούκας» δεν υποδηλώνει απαραίτητα μία μοναδική ιδιότητα. Δύο οντότητες με τον ίδιο βαθμό μπορεί να έχουν τελείως διαφορετικές λειτουργίες σύμφωνα με το κείμενο.
Η μία μπορεί να συνδέεται με τη γνώση και η άλλη με κοινωνικές σχέσεις ή με άλλα θέματα. Επομένως ο τίτλος δείχνει κυρίως θέση στην ιεραρχία και όχι συγκεκριμένη «ειδικότητα».
Οι Πρίγκιπες αποτελούν επίσης σημαντική βαθμίδα. Ο τίτλος «Πρίγκιπας» στην ιστορική Ευρώπη μπορούσε να σημαίνει είτε μέλος βασιλικής οικογένειας είτε ανεξάρτητο ηγεμόνα μικρότερου κράτους.
Στην Goetia ο Vassago παρουσιάζεται ως Πρίγκιπας. Ο Sitri επίσης εμφανίζεται με πριγκιπικό βαθμό, όπως και ο Stolas, ο Orobas και άλλες οντότητες ανάλογα με την εκδοχή και την ταξινόμηση.
Ο Stolas είναι ένα ενδιαφέρον παράδειγμα επειδή στη σύγχρονη εικόνα του έχει γίνει ιδιαίτερα γνωστός μέσα από έργα φαντασίας και κινούμενα σχέδια. Στο ιστορικό όμως γριμόριο το ενδιαφέρον βρίσκεται στον τίτλο και στις γνώσεις που του αποδίδει η παράδοση.
Οι Μαρκήσιοι αποτελούν μία ακόμη μεγάλη ομάδα. Ο ιστορικός τίτλος του Μαρκησίου συνδέεται με τη διοίκηση μιας «march», δηλαδή μιας συνοριακής περιοχής. Ένας μαρκήσιος μπορούσε να έχει αυξημένη στρατιωτική ευθύνη επειδή προστάτευε τα σύνορα ενός βασιλείου.
Αυτή η ιστορική σημασία πιθανόν βοήθησε να δημιουργηθεί η εικόνα του Μαρκησίου ως ισχυρού διοικητή.
Στην Goetia συναντάμε Μαρκήσιους όπως τον Samigina ή Gamigin, τον Amon, τον Leraje, τον Naberius, τον Marchosias, τον Phenex, τον Sabnock και άλλους.
Ορισμένοι από αυτούς παρουσιάζονται με πολεμικές ή έντονες μορφές, αλλά δεν υπάρχει ένας απόλυτος κανόνας που να συνδέει όλους τους Μαρκήσιους με τον πόλεμο.
Ο τίτλος του Κόμη εμφανίζεται επίσης αρκετές φορές. Ο Κόμης στην ευρωπαϊκή αριστοκρατία βρισκόταν συνήθως κάτω από τον Δούκα ή τον Μαρκήσιο, αν και οι πραγματικές ιεραρχίες διέφεραν από χώρα σε χώρα.
Στη Goetia βρίσκουμε πνεύματα που παρουσιάζονται ως Κόμητες, όπως ο Furfur, ο Raum, ο Bifrons και άλλοι. Κάποιοι μπορεί να φέρουν ταυτόχρονα και δεύτερο τίτλο.
Οι μεταφράσεις δημιουργούν επιπλέον σύγχυση επειδή ο αγγλικός όρος Earl μπορεί να αποδοθεί στα ελληνικά ως Κόμης. Έτσι διαφορετικές εκδόσεις μπορεί να χρησιμοποιούν διαφορετικές λέξεις για την ίδια βαθμίδα.
Μία από τις πιο περίεργες κατηγορίες για τον σημερινό αναγνώστη είναι οι Πρόεδροι.
Όταν ακούμε σήμερα τη λέξη «Πρόεδρος», σκεφτόμαστε κυρίως τον επικεφαλής ενός κράτους, μιας εταιρείας ή ενός οργανισμού. Στα παλαιότερα κείμενα όμως ο λατινικός όρος praeses μπορούσε να δηλώνει κάποιον που προΐσταται ή διοικεί.
Επομένως η βαθμίδα δεν πρέπει να διαβάζεται με τη σημερινή πολιτική έννοια.
Στους Προέδρους της Goetia ανήκουν μορφές όπως ο Marbas, ο Buer, ο Botis σε ορισμένες ταξινομήσεις, ο Marax, ο Glasya-Labolas, ο Foras, ο Malphas, ο Haagenti, ο Caim, ο Ose και ο Amy.
Και εδώ συναντάμε διαφορετικές λειτουργίες. Ορισμένα από αυτά τα πνεύματα παρουσιάζονται ως δάσκαλοι γνώσεων, ενώ άλλα συνδέονται με διαφορετικές ιδιότητες.
Υπάρχει επίσης ο βαθμός του Ιππότη. Στην Ars Goetia ο Furcas παρουσιάζεται ως Ιππότης.
Αυτό είναι αξιοσημείωτο επειδή αποτελεί πολύ πιο σπάνια βαθμίδα από τις υπόλοιπες.
Στη φεουδαρχική Ευρώπη ο ιππότης ήταν πολεμιστής και μέλος μιας στρατιωτικής κοινωνικής τάξης, αλλά βρισκόταν συνήθως χαμηλότερα στην αριστοκρατική ιεραρχία από έναν βασιλιά ή έναν δούκα.
Η παρουσία ενός μόνο Ιππότη στον κατάλογο μπορεί να οφείλεται στην παλαιότερη πηγή από την οποία μεταφέρθηκε η συγκεκριμένη οντότητα.
Δεν χρειάζεται επομένως να υποθέσουμε ότι υπήρχε κάποιο βαθύτερο μυστικό σύστημα στο οποίο υπήρχε υποχρεωτικά μόνο ένας Ιππότης.
Οι τίτλοι αυτοί πρέπει να εξετάζονται και μέσα από την Pseudomonarchia Daemonum του Johann Weyer. Πολλά από τα ονόματα και τους βαθμούς εμφανίζονται ήδη εκεί πριν ενσωματωθούν στη μεταγενέστερη Goetia.
Ο τίτλος Pseudomonarchia Daemonum μπορεί να μεταφραστεί περίπου ως «Ψευδομοναρχία των Δαιμόνων». Ακόμη και ο ίδιος ο τίτλος παρουσιάζει τον δαιμονικό κόσμο σαν μια μοναρχική πολιτική δομή.
Αυτή η εικόνα είχε βαθύτερες ρίζες στη χριστιανική δαιμονολογία.
Μεσαιωνικοί και πρώιμοι νεότεροι συγγραφείς προσπάθησαν πολλές φορές να οργανώσουν τους δαίμονες σε τάξεις και ιεραρχίες.
Κάποιοι τους συνέδεαν με τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα.
Άλλοι δημιουργούσαν συστήματα όπου συγκεκριμένοι δαίμονες κυβερνούσαν ημέρες, ώρες, πλανήτες ή κατευθύνσεις.
Άλλοι μιλούσαν για πρίγκιπες της Κόλασης και στρατούς από κατώτερα πνεύματα.
Δεν υπήρξε όμως μία κοινά αποδεκτή δαιμονική κυβέρνηση.
Διαφορετικοί συγγραφείς δημιούργησαν διαφορετικές λίστες.
Σε ένα σύστημα ο Lucifer μπορεί να παρουσιάζεται στην κορυφή.
Σε άλλο μπορεί να εμφανίζεται ο Satan.
Σε άλλο συναντάμε ονόματα όπως Beelzebub, Leviathan ή Belial σε διαφορετικές θέσεις.
Αυτό είναι σημαντικό επειδή οι σύγχρονες ιστοσελίδες συχνά παρουσιάζουν μια συγκεκριμένη «ιεραρχία της Κόλασης» σαν να ήταν η μοναδική ιστορική παράδοση.
Στην πραγματικότητα υπάρχουν πολλές ανταγωνιστικές ταξινομήσεις.
Οι συγγραφείς μπορούσαν να αντλούν από βιβλικά κείμενα, πατερικές παραδόσεις, λαϊκές ιστορίες, παλαιότερα γριμόρια και δικές τους ιδέες.
Για αυτό δύο λίστες δαιμόνων μπορεί να διαφέρουν εντυπωσιακά.
Η έννοια της εξουσίας ήταν όμως σχεδόν πάντοτε παρούσα.
Τα πνεύματα δεν παρουσιάζονταν ως ίσα μεταξύ τους.
Κάποια εμφανίζονταν ως ηγεμόνες και άλλα ως κατώτεροι υπηρέτες.
Αυτό αντικατοπτρίζει την κοσμολογία μιας εποχής στην οποία η ιεραρχία θεωρούνταν φυσικός τρόπος οργάνωσης του κόσμου.
Ο Θεός βρισκόταν στην κορυφή του σύμπαντος.
Κάτω από αυτόν υπήρχαν αγγελικές τάξεις.
Η ανθρώπινη κοινωνία είχε βασιλιάδες, ευγενείς, ιερείς και λαό.
Ήταν επομένως εύκολο να φανταστούν και τον δαιμονικό κόσμο με αντίστοιχη δομή.
Η αγγελική ιεραρχία επηρέασε επίσης αυτή τη σκέψη.
Στη χριστιανική θεολογία αναπτύχθηκαν συστήματα με Σεραφείμ, Χερουβείμ, Θρόνους, Κυριότητες, Δυνάμεις, Εξουσίες, Αρχές, Αρχαγγέλους και Αγγέλους.
Αν οι ουράνιες δυνάμεις είχαν τάξεις, τότε ήταν λογικό για μεταγενέστερους δαιμονολόγους να θεωρήσουν ότι και οι πεπτωκότες άγγελοι διατηρούσαν κάποια μορφή ιεραρχίας.
Υπήρξε ακόμη η ιδέα ότι ορισμένοι δαίμονες μπορεί να είχαν ανήκει πριν από την πτώση τους σε συγκεκριμένες αγγελικές τάξεις.
Αυτή η θεολογική σκέψη βοήθησε στη δημιουργία περίπλοκων δαιμονολογικών συστημάτων.
Η Goetia όμως χρησιμοποιεί περισσότερο κοσμικούς αριστοκρατικούς τίτλους παρά τις κλασικές αγγελικές βαθμίδες.
Αυτό κάνει το σύστημά της να μοιάζει περισσότερο με βασιλική αυλή.
Μπορούμε σχεδόν να φανταστούμε ένα φανταστικό βασίλειο με βασιλιάδες, πρίγκιπες, δούκες και στρατιωτικούς διοικητές.
Οι λεγεώνες ενισχύουν ακόμη περισσότερο αυτή την εικόνα.
Κάθε ανώτερο πνεύμα παρουσιάζεται να διοικεί διαφορετικό αριθμό λεγεώνων.
Ο αριθμός αυτός λειτουργεί σαν μέτρο της εξουσίας του.
Δεν υπάρχει όμως απαραίτητα άμεση σχέση ανάμεσα στον τίτλο και στον αριθμό των λεγεώνων.
Ένας Δούκας μπορεί να παρουσιάζεται ότι διοικεί περισσότερες λεγεώνες από έναν Βασιλιά.
Αυτό δείχνει ότι το σύστημα δεν σχεδιάστηκε πιθανότατα από έναν μοναδικό συγγραφέα με απόλυτη μαθηματική συνέπεια.
Αντίθετα, συγκεντρώθηκε από παλαιότερες παραδόσεις.
Κάθε οντότητα μπορεί να είχε ήδη μια παλαιότερη περιγραφή πριν ενταχθεί στον τελικό κατάλογο.
Για τον λόγο αυτό υπάρχουν αντιφάσεις.
Αυτές οι αντιφάσεις είναι πολύτιμες για τους ιστορικούς.
Μπορούν να δείξουν πού ενώθηκαν διαφορετικές πηγές.
Αν ένα πνεύμα εμφανίζεται ως Δούκας σε ένα χειρόγραφο και ως Μαρκήσιος σε άλλο, μπορούμε να συγκρίνουμε τις εκδόσεις και να εξετάσουμε πώς μεταβλήθηκε η παράδοση.
Το ίδιο ισχύει για τα ονόματα.
Ένα όνομα μπορεί να έχει δύο ή τρεις διαφορετικές γραφές.
Το sigil μπορεί να παρουσιάζει μικρές διαφορές.
Ο αριθμός των λεγεώνων μπορεί επίσης να αλλάζει.
Η ιστορική μελέτη δεν προσπαθεί απαραίτητα να αποφασίσει ποια εκδοχή είναι «μαγικά σωστή».
Προσπαθεί να καταλάβει πότε και γιατί δημιουργήθηκε κάθε παραλλαγή.
Αυτή είναι μια πολύ διαφορετική προσέγγιση από εκείνη ενός σύγχρονου αποκρυφιστή που μπορεί να αναζητά τη μία «σωστή» σφραγίδα ή τον «σωστό» τίτλο.
Υπάρχει ακόμη ένα ενδιαφέρον ερώτημα: οι τίτλοι υποδηλώνουν διαφορετικό βαθμό επικινδυνότητας;
Τα παλιά γριμόρια δεν παρέχουν ένα ενιαίο σύστημα που να επιτρέπει τέτοιο συμπέρασμα.
Ένας Βασιλιάς παρουσιάζεται γενικά με περισσότερο κύρος, αλλά δεν υπάρχει αντικειμενικός κανόνας που να δείχνει ότι είναι «πιο επικίνδυνος» από έναν Δούκα.
Οι σύγχρονες λίστες που δημιουργούν κλίμακες επικινδυνότητας είναι συνήθως μεταγενέστερες ερμηνείες.
Το ίδιο ισχύει για την ιδέα ότι κάθε βαθμός απαιτεί συγκεκριμένο είδος τελετουργίας.
Διαφορετικά γριμόρια έχουν διαφορετικές παραδόσεις και δεν υπάρχει ένα καθολικό σύστημα κανόνων.
Για την ιστορική μελέτη είναι ασφαλέστερο να αντιμετωπίζουμε τους τίτλους ως μέρος της εσωτερικής δομής του κειμένου.
Οι τίτλοι έχουν επίσης αφηγηματική δύναμη.
Η φράση «Βασιλιάς που διοικεί διακόσιες λεγεώνες» δημιουργεί αμέσως πολύ πιο δραματική εικόνα από τη φράση «ένα πνεύμα».
Το γριμόριο κατασκευάζει έτσι αίσθηση μεγαλείου, φόβου και μυστηρίου.
Ο αναγνώστης εισέρχεται σε έναν κόσμο όπου κάθε όνομα έχει θέση και αξίωμα.
Αυτή η τεχνική θυμίζει τις γενεαλογίες βασιλιάδων και τους καταλόγους αξιωματούχων των ιστορικών χρονικών.
Ίσως αυτός να είναι και ένας από τους λόγους που η Goetia παραμένει τόσο ελκυστική στη σύγχρονη μυθοπλασία.
Παρέχει ήδη έτοιμο ένα ολόκληρο σύστημα χαρακτήρων και βαθμίδων.
Ένας συγγραφέας φαντασίας μπορεί εύκολα να μετατρέψει αυτούς τους τίτλους σε βασίλεια, πολέμους και πολιτικές συμμαχίες.
Ένα παιχνίδι μπορεί να χρησιμοποιήσει τις βαθμίδες ως επίπεδα δύναμης.
Μια τηλεοπτική σειρά μπορεί να μετατρέψει έναν Δούκα ή έναν Πρίγκιπα σε χαρακτήρα με δική του προσωπικότητα.
Έτσι η παλιά ιεραρχία των γριμορίων συνεχίζει να ζει, αλλά συχνά σε μορφή πολύ διαφορετική από την ιστορική.
Ο σοβαρός μελετητής χρειάζεται επομένως να ξεχωρίζει τρία επίπεδα.
Το πρώτο είναι το ιστορικό χειρόγραφο.
Το δεύτερο είναι η μεταγενέστερη αποκρυφιστική ερμηνεία.
Το τρίτο είναι η σύγχρονη μυθοπλασία.
Αν αναμείξουμε αυτά τα επίπεδα, είναι εύκολο να θεωρήσουμε μια σύγχρονη ιστορία ως αρχαία παράδοση.
Η ίδια προσοχή χρειάζεται και στα διαδικτυακά διαγράμματα «δαιμονικής ιεραρχίας».
Ορισμένα συνδυάζουν στοιχεία από τη Goetia, τη Pseudomonarchia Daemonum, μεταγενέστερους Γάλλους δαιμονολόγους και σύγχρονα αποκρυφιστικά συστήματα.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι εντυπωσιακό, αλλά δεν αντιπροσωπεύει απαραίτητα ένα πραγματικό ιστορικό κείμενο.
Η πιο σωστή ερώτηση επομένως δεν είναι «ποια είναι η μοναδική ιεραρχία των δαιμόνων;».
Η καλύτερη ερώτηση είναι «ποια ιεραρχία χρησιμοποιεί η συγκεκριμένη πηγή που εξετάζουμε;».
Με αυτή την προσέγγιση μπορούμε να συγκρίνουμε τα συστήματα χωρίς να τα συγχέουμε.
Η Goetia έχει τη δική της ταξινόμηση.
Άλλα γριμόρια έχουν άλλες.
Άλλοι δαιμονολόγοι δημιούργησαν εντελώς διαφορετικές δομές.
Αυτό κάνει την ιστορία της δαιμονολογίας πολύ πιο πλούσια από την εικόνα μιας μοναδικής «κόλασης» με σταθερή κυβέρνηση.
Στο επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της τελετουργικής μαγείας: τον μαγικό κύκλο. Θα δούμε γιατί εμφανίζεται σε παλιά γριμόρια, τι συμβόλιζαν τα ονόματα και τα γεωμετρικά σχήματα που γράφονταν γύρω του και πώς ο κύκλος μετατράπηκε στη σύγχρονη λαϊκή φαντασία σε σύμβολο προστασίας απέναντι στο άγνωστο.