Κεφάλαιο 10 — Από το Άπειρο στη Δημιουργία

 

Η μετάβαση από το άπειρο προς τη δημιουργία είναι ένα από τα δυσκολότερα αλλά και πιο σημαντικά θέματα της καμπαλιστικής σκέψης.Στα προηγούμενα κεφάλαια γνωρίσαμε το Εν Σοφ, δηλαδή την απεριόριστη θεία πραγματικότητα που βρίσκεται πέρα από κάθε όνομα, μορφή και ανθρώπινο περιορισμό.Τώρα πρέπει να εξετάσουμε το μεγάλο ερώτημα που απασχόλησε πολλούς καμπαλιστές.Πώς μπορεί από μια απόλυτη και άπειρη ενότητα να εμφανιστεί ένας κόσμος γεμάτος διαφορετικά όντα, μορφές, τόπους, χρόνους και γεγονότα;Η Καμπάλα δεν απαντά σε αυτό το ερώτημα με μία απλή φυσική θεωρία.Χρησιμοποιεί μια συμβολική κοσμολογία που προσπαθεί να περιγράψει τη σχέση ανάμεσα στο άπειρο θείο και στον πεπερασμένο κόσμο.Η πρώτη έννοια που πρέπει να θυμηθούμε είναι το Εν Σοφ.Το Εν Σοφ δεν έχει όρια και δεν μπορεί να περιγραφεί πλήρως από τις ανθρώπινες κατηγορίες.Από αυτό προέρχεται η εικόνα του Εν Σοφ Ορ, του Άπειρου Φωτός.Το φως εδώ είναι συμβολικό.Δεν είναι το φυσικό φως που προέρχεται από τον Ήλιο ή από μια λάμπα.Χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη θεία παρουσία, τη δημιουργική δύναμη και την πνευματική εκπόρευση.Για να καταλάβουμε την εικόνα μπορούμε να φανταστούμε μια άπειρη πηγή φωτός χωρίς τέλος και χωρίς εξωτερικό χώρο γύρω της.Αν το φως βρίσκεται παντού, τότε φαίνεται δύσκολο να εξηγήσουμε πώς μπορεί να υπάρξει κάτι που να φαίνεται ξεχωριστό από αυτό.Εδώ εμφανίζεται στη Λουριανική Καμπάλα η έννοια του Τσιμτσούμ.Το Τσιμτσούμ περιγράφει συμβολικά μια συστολή ή απόκρυψη της θείας παρουσίας.Μέσα από αυτή την εικόνα δημιουργείται ένας νοητός χώρος στον οποίο μπορεί να εμφανιστεί η πεπερασμένη δημιουργία.Δεν πρέπει να φανταστούμε το γεγονός σαν να υπήρχε ένας τεράστιος Θεός που μετακινήθηκε κυριολεκτικά προς τα έξω αφήνοντας ένα κενό δωμάτιο.Η καμπαλιστική γλώσσα είναι μεταφυσική και συμβολική.Ο «χώρος» του Τσιμτσούμ δεν πρέπει να ταυτίζεται με τον φυσικό χώρο που μετράμε με μέτρα και χιλιόμετρα.Περιγράφει τη δυνατότητα να υπάρχει μια δημιουργία που βιώνει τον εαυτό της ως ξεχωριστή από την άπειρη πηγή της.Μετά το Τσιμτσούμ η λουριανική κοσμολογία περιγράφει μια λεπτή ακτίνα θεϊκού φωτός που εισέρχεται στον συμβολικό χώρο της δημιουργίας.Αυτή η ακτίνα ονομάζεται συχνά Καβ ή Kav και μπορεί να μεταφραστεί ως «γραμμή» ή «ακτίνα».Η εικόνα αυτή είναι πολύ σημαντική.Το άπειρο φως δεν εισέρχεται με τρόπο που θα εξαφάνιζε αμέσως κάθε διαφορετικότητα.Αντίθετα η δημιουργία παρουσιάζεται σαν σταδιακή διαδικασία.Η θεία εκδήλωση κατέρχεται μέσα από επίπεδα και μορφές μέχρι να εμφανιστεί ο κόσμος όπως τον γνωρίζουμε.Η σταδιακή αυτή διαδικασία βοηθά να καταλάβουμε τον ρόλο των Σεφιρότ.Οι Σεφιρότ μπορούν να θεωρηθούν σαν διαδοχικά επίπεδα ή τρόποι μέσα από τους οποίους η θεία δύναμη γίνεται περισσότερο συγκεκριμένη και οργανωμένη.Η πρώτη Σεφιρά του Δέντρου της Ζωής είναι η Κέτερ, το Στέμμα.Η Κέτερ βρίσκεται πλησιέστερα συμβολικά προς το άπειρο και συνδέεται με την πρωταρχική θεία θέληση.Μετά την Κέτερ εμφανίζεται η Χόχμα, η Σοφία.Η Χόχμα μπορεί να θεωρηθεί σαν η πρώτη δυναμική έκρηξη μιας ιδέας πριν αυτή αποκτήσει συγκεκριμένη μορφή.Έπειτα βρίσκεται η Μπινά, η Κατανόηση, η οποία δίνει όρια, μορφή και δομή σε αυτό που εμφανίστηκε μέσα στη Χόχμα.Αυτή η πρώτη τριάδα Κέτερ, Χόχμα και Μπινά θεωρείται ιδιαίτερα υψηλό επίπεδο του Δέντρου της Ζωής.Σε ορισμένες καμπαλιστικές και ερμητικές παραδόσεις ονομάζεται υπέρτατη τριάδα.Η σχέση ανάμεσα στη Χόχμα και στη Μπινά αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της αρχής ότι η δημιουργία χρειάζεται τόσο δύναμη όσο και μορφή.Μια ιδέα χωρίς μορφή παραμένει απροσδιόριστη.Μια μορφή χωρίς δημιουργική δύναμη παραμένει άδεια.Η δημιουργία απαιτεί την ένωση των δύο.Από αυτές τις ανώτερες αρχές η κοσμική διαδικασία συνεχίζεται προς τις υπόλοιπες Σεφιρότ.Η Χέσεντ εκφράζει επέκταση, έλεος και γενναιοδωρία.Η Γκεβουρά εκφράζει όριο, κρίση, δύναμη και περιορισμό.Η Τιφερέτ βρίσκεται ανάμεσά τους και συμβολίζει την αρμονική ισορροπία.Η Νέτζαχ και η Χοντ αποτελούν ένα ακόμη δυναμικό ζεύγος.Η Νέτζαχ συνδέεται με κίνηση, επιθυμία, επιμονή και δημιουργική ώθηση.Η Χοντ συνδέεται περισσότερο με δομή, ανάλυση, μορφοποίηση και επικοινωνία.Η Γεσόντ, το Θεμέλιο, λειτουργεί συμβολικά σαν σημείο συγκέντρωσης και μετάδοσης των προηγούμενων δυνάμεων.Τελικά φτάνουμε στη Μαλκούτ, το Βασίλειο, που αντιπροσωπεύει το επίπεδο της εκδήλωσης.Η πορεία αυτή από την Κέτερ προς τη Μαλκούτ μπορεί να θεωρηθεί σαν μετάβαση από το σχεδόν αδιαφοροποίητο προς το συγκεκριμένο.Δεν σημαίνει ότι η Μαλκούτ είναι κακή ή ότι η ύλη είναι κατώτερη με ηθική έννοια.Η Μαλκούτ είναι το σημείο όπου οι προηγούμενες δυνατότητες αποκτούν έκφραση.Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την εικόνα ενός αρχιτέκτονα για να καταλάβουμε αυτή τη διαδικασία.Πρώτα υπάρχει η πρόθεση να δημιουργηθεί ένα κτίριο.Έπειτα εμφανίζεται η βασική ιδέα.Στη συνέχεια δημιουργείται το σχέδιο.Ύστερα επιλέγονται οι διαστάσεις, τα υλικά και οι τεχνικές λεπτομέρειες.Τελικά το κτίριο κατασκευάζεται και γίνεται πραγματικό αντικείμενο μέσα στον υλικό κόσμο.Η αρχική ιδέα και το τελικό κτίριο δεν είναι το ίδιο πράγμα αλλά συνδέονται μέσα από πολλά ενδιάμεσα στάδια.Με παρόμοιο τρόπο το Δέντρο της Ζωής παρουσιάζει συμβολικά μια διαδικασία μέσα από την οποία η δημιουργία αποκτά σταδιακά όρια και μορφή.Στην καμπαλιστική σκέψη αυτή η πορεία ονομάζεται συχνά εκπόρευση.Η λέξη δεν σημαίνει ότι ο κόσμος είναι ένα κομμάτι που αποκόπηκε απλώς από τον Θεό.Περιγράφει περισσότερο μια αλληλουχία σχέσεων ανάμεσα στο άπειρο και στο πεπερασμένο.Κάθε επίπεδο δέχεται κάτι από το προηγούμενο και το μεταδίδει σε περισσότερο συγκεκριμένη μορφή.Για αυτό χρησιμοποιείται συχνά η εικόνα του νερού που κατεβαίνει από πηγή σε διαφορετικά δοχεία.Η πηγή είναι μία αλλά το νερό περνά μέσα από διαφορετικά κανάλια.Τα δοχεία δεν δημιουργούν την πηγή.Καθορίζουν όμως τον τρόπο με τον οποίο η ροή γίνεται αντιληπτή και χρησιμοποιείται.Αυτό μας οδηγεί στην έννοια των Κελίμ, δηλαδή των δοχείων.Στη Λουριανική Καμπάλα το φως και τα δοχεία αποτελούν δύο θεμελιώδεις εικόνες.Το φως συμβολίζει τη θεία ζωτικότητα ενώ το δοχείο συμβολίζει τη δυνατότητα να δεχτεί και να διαμορφώσει αυτή τη ζωτικότητα.Χωρίς δοχείο το φως παραμένει χωρίς συγκεκριμένο όριο.Χωρίς φως το δοχείο παραμένει κενό.Η δημιουργία απαιτεί επομένως σχέση ανάμεσα στην ενέργεια και στη μορφή.Η σχέση αυτή όμως δεν παρουσιάζεται ως εξαρχής τέλεια.Σύμφωνα με τη λουριανική αφήγηση εμφανίζεται πρώτα μια ασταθής κοσμική κατάσταση που συχνά συνδέεται με τον Όλαμ χα-Τόχου, τον «Κόσμο του Χάους».Στην κατάσταση αυτή οι διαφορετικές δυνάμεις είναι πολύ έντονες αλλά δεν συνδέονται μεταξύ τους με επαρκή ισορροπία.Τα δοχεία δεν μπορούν να συγκρατήσουν σωστά το φως.Έτσι συμβαίνει η Σεβιράτ χα-Κελίμ, η Θραύση των Δοχείων.Η εικόνα αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική γιατί δείχνει ότι η καταστροφή δεν προέρχεται αναγκαστικά από την απουσία δύναμης.Μπορεί να προέλθει από υπερβολική δύναμη χωρίς κατάλληλη ισορροπία και δομή.Ένα δοχείο μπορεί να είναι καλό, αλλά αν δεχτεί περισσότερη ενέργεια από αυτή που μπορεί να συγκρατήσει θα σπάσει.Αυτό το καμπαλιστικό σύμβολο χρησιμοποιήθηκε αργότερα και για την κατανόηση της ανθρώπινης ψυχολογίας.Ένας άνθρωπος μπορεί να διαθέτει ισχυρή θέληση αλλά αν δεν υπάρχει αυτοέλεγχος η δύναμη μπορεί να γίνει καταστροφική.Μπορεί να διαθέτει μεγάλη ευαισθησία αλλά χωρίς όρια να κατακλύζεται από τα συναισθήματά του.Η ισορροπία λοιπόν γίνεται βασική αρχή τόσο της κοσμολογίας όσο και της προσωπικής ανάπτυξης.Με τη Θραύση των Δοχείων οι θεϊκές σπίθες παρουσιάζονται ως διασκορπισμένες μέσα στη δημιουργία.Αυτές οι σπίθες ονομάζονται συχνά Νιτσότσοτ.Η ύλη και η καθημερινή πραγματικότητα αποκτούν έτσι μια ιδιαίτερη πνευματική σημασία.Μέσα σε πράγματα που φαίνονται συνηθισμένα μπορεί συμβολικά να υπάρχει κάτι που χρειάζεται να αποκατασταθεί και να επιστρέψει σε αρμονική σχέση με την πηγή.Εδώ εμφανίζεται η διαδικασία του Τικούν.Το Τικούν είναι η αποκατάσταση της κοσμικής τάξης μετά τη διάσπαση.Δεν είναι απλή επιστροφή στην προηγούμενη κατάσταση.Η αποκατάσταση δημιουργεί μια νέα μορφή ισορροπίας στην οποία οι διαφορετικές δυνάμεις συνδέονται καλύτερα μεταξύ τους.Αυτό είναι ένα βαθύ σημείο της λουριανικής σκέψης.Η τελική αρμονία δεν προκύπτει επειδή εξαφανίζονται όλες οι διαφορές.Προκύπτει επειδή οι διαφορές μαθαίνουν, συμβολικά, να λειτουργούν σε σχέση και συνεργασία.Στο επίπεδο των Σεφιρότ αυτό εκφράζεται μέσω των Παρτσουφίμ, των σύνθετων «προσώπων» ή διαμορφώσεων που γνωρίσαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο.Οι Σεφιρότ δεν λειτουργούν πλέον σαν απομονωμένες μονάδες αλλά οργανώνονται σε πιο σύνθετες δομές.Αυτό επιτρέπει καλύτερη ισορροπία ανάμεσα στην επέκταση και στον περιορισμό, στη δύναμη και στο έλεος, στην προσφορά και στην υποδοχή.Η αρχή αυτή θα είναι πολύ σημαντική όταν φτάσουμε στη μελέτη των τριών στηλών του Δέντρου της Ζωής.Η δεξιά στήλη συνδέεται κυρίως με επέκταση και έλεος.Η αριστερή με περιορισμό και δύναμη.Η μεσαία με ισορροπία και εναρμόνιση.Το ίδιο το Δέντρο μπορεί επομένως να θεωρηθεί σαν χάρτης ισορροπίας ανάμεσα σε διαφορετικές δυνάμεις.Η δημιουργία όμως δεν περιγράφεται μόνο μέσα από τις δέκα Σεφιρότ.Η Καμπάλα χρησιμοποιεί επίσης την ιδέα διαφορετικών κόσμων.Οι τέσσερις βασικοί κόσμοι είναι ο Ατσιλούτ, ο Μπριά, ο Γετσιρά και ο Ασιά.Ο Ατσιλούτ είναι ο κόσμος της Εκπόρευσης και βρίσκεται συμβολικά πιο κοντά στη θεία πηγή.Ο Μπριά είναι ο κόσμος της Δημιουργίας.Ο Γετσιρά είναι ο κόσμος του Σχηματισμού.Ο Ασιά είναι ο κόσμος της Πράξης ή της εκδήλωσης.Αυτοί οι κόσμοι δεν πρέπει να φανταστούν ως τέσσερις φυσικοί πλανήτες.Είναι επίπεδα μέσα στο καμπαλιστικό μοντέλο της πραγματικότητας.Μπορούμε να τους καταλάβουμε καλύτερα αν επιστρέψουμε στο παράδειγμα ενός έργου που θέλουμε να δημιουργήσουμε.Ο Ατσιλούτ μοιάζει με την πιο καθαρή και πρωταρχική πρόθεση.Ο Μπριά είναι το επίπεδο όπου η βασική ιδέα αποκτά ξεχωριστή ταυτότητα.Ο Γετσιρά είναι το στάδιο στο οποίο οργανώνεται η μορφή και η δομή.Ο Ασιά είναι το επίπεδο στο οποίο η ιδέα εκτελείται και γίνεται πράξη.Αυτή είναι μια απλοποιημένη αναλογία αλλά βοηθά στην πρώτη κατανόηση.Στα επόμενα κεφάλαια θα εξετάσουμε τους τέσσερις κόσμους πολύ πιο αναλυτικά.Στην Ερμητική Qabalah οι τέσσερις κόσμοι συνδέθηκαν αργότερα με πολλά διαφορετικά συστήματα αντιστοιχιών.Συνδέθηκαν με τα τέσσερα στοιχεία, με διαφορετικά επίπεδα του ανθρώπου, με τα τέσσερα γράμματα του Τετραγράμματου και με διαφορετικές κατηγορίες του Ταρώ.Πρέπει όμως πάντα να θυμόμαστε ότι οι συγκεκριμένοι πίνακες αντιστοιχιών αποτελούν κυρίως ερμητικές αναπτύξεις.Η ιστορική εβραϊκή Καμπάλα δεν ταυτίζεται με ολόκληρο το σύστημα της Golden Dawn.Η ίδια προσοχή χρειάζεται και όταν μιλάμε για μαγεία.Η ιδέα ότι το σύμπαν αποτελείται από διαδοχικά επίπεδα έγινε πολύ σημαντική στη δυτική τελετουργική μαγεία.Οι αποκρυφιστές θεωρούσαν ότι ένα τελετουργικό μπορούσε να οργανωθεί συμβολικά έτσι ώστε μια πρόθεση να μετακινείται από περισσότερο αφηρημένα επίπεδα προς περισσότερο συγκεκριμένη εκδήλωση.Έτσι η καμπαλιστική ιδέα της καθόδου από το άπειρο προς τη Μαλκούτ μετατράπηκε σε μοντέλο για τον τρόπο με τον οποίο μια μαγική πρόθεση υποτίθεται ότι αποκτά μορφή.Αυτό είναι όμως ερμητική ερμηνεία και όχι κάτι που πρέπει να αποδώσουμε αυτόματα στους μεσαιωνικούς Εβραίους καμπαλιστές.Για τη δική μας μελέτη είναι χρήσιμο να κατανοούμε τη λογική χωρίς να συγχέουμε τις ιστορικές παραδόσεις.Ένας ακόμη πολύ σημαντικός όρος είναι η Σεχινά.Η Σεχινά εκφράζει τη θεία παρουσία και συνδέεται ιδιαίτερα με τη Μαλκούτ.Αν η Μαλκούτ είναι το κατώτερο σημείο της καθοδικής πορείας, τότε δεν πρέπει να την αντιμετωπίζουμε σαν σημείο εγκατάλειψης από το θείο.Αντίθετα είναι το επίπεδο στο οποίο η θεία παρουσία συναντά τον δημιουργημένο κόσμο.Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και η υλική πραγματικότητα μπορεί να γίνει τόπος συνάντησης με το ιερό.Αυτό είναι βασικό για την καμπαλιστική αντίληψη του Τικούν.Η αποκατάσταση δεν γίνεται μόνο σε κάποιον μακρινό ουρανό.Γίνεται μέσα στον κόσμο της καθημερινής πράξης.Η σχέση ανάμεσα στην κάθοδο και στην άνοδο είναι επίσης σημαντική.Μέχρι τώρα περιγράψαμε την πορεία από το Εν Σοφ προς τη Μαλκούτ.Αυτή είναι η συμβολική κάθοδος της δημιουργίας.Υπάρχει όμως και μια αντίστροφη πορεία.Ο άνθρωπος βρίσκεται στη Μαλκούτ και μπορεί μέσω μελέτης, προσευχής, ηθικής ζωής και πνευματικής κατανόησης να στραφεί προς την πηγή.Η πορεία αυτή δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος μετακινείται κυριολεκτικά μέσα από δέκα ουράνια δωμάτια.Είναι συμβολική και πνευματική άνοδος.Η Μαλκούτ γίνεται η αφετηρία.Η Γεσόντ αντιπροσωπεύει τη σταθεροποίηση και τη συγκέντρωση.Η Χοντ και η Νέτζαχ αντιπροσωπεύουν διαφορετικές λειτουργίες του νου και της επιθυμίας.Η Τιφερέτ γίνεται κέντρο ισορροπίας.Οι ανώτερες Σεφιρότ οδηγούν σταδιακά προς βαθύτερη ενότητα.Στην Ερμητική Qabalah αυτή η άνοδος παρουσιάστηκε αργότερα ως πορεία μύησης.Ο ασκούμενος θεωρούνταν ότι εργάζεται συμβολικά με διαφορετικά επίπεδα του Δέντρου ώστε να αναπτύξει διαφορετικές πλευρές της συνείδησής του.Από εδώ προέρχονται πολλές πρακτικές διαλογισμού πάνω στις Σεφιρότ.Η ιστορική Καμπάλα όμως έχει διαφορετικό θρησκευτικό πλαίσιο και δεν πρέπει να συγχέεται με αυτά τα νεότερα συστήματα.Υπάρχει ακόμη ένα σημαντικό καμπαλιστικό μάθημα μέσα στην πορεία της δημιουργίας.Η ενότητα δεν χάνεται επειδή εμφανίζεται η πολλαπλότητα.Αν παρατηρήσουμε τον κόσμο βλέπουμε εκατομμύρια διαφορετικά πράγματα.Άνθρωποι, φυτά, ζώα, άστρα, πέτρες, νερό και αμέτρητες άλλες μορφές φαίνονται ανεξάρτητες μεταξύ τους.Η καμπαλιστική σκέψη προσπαθεί να δει πίσω από αυτή την ποικιλία μία βαθύτερη πηγή.Η πολλαπλότητα δεν θεωρείται απαραίτητα αντίθετη προς την ενότητα.Μπορεί να είναι η έκφρασή της.Αυτό μπορούμε να το καταλάβουμε με ένα ακόμη απλό παράδειγμα.Ένας άνθρωπος μπορεί να εκφράζει αγάπη, αυστηρότητα, σοφία, δημιουργικότητα και αποφασιστικότητα.Οι ιδιότητες αυτές είναι διαφορετικές αλλά ανήκουν στον ίδιο άνθρωπο.Με παρόμοιο συμβολικό τρόπο οι Σεφιρότ παρουσιάζουν διαφορετικές όψεις μέσα σε μία βαθύτερη ενότητα.Η σωστή ισορροπία όμως παραμένει απαραίτητη.Η αγάπη χωρίς όρια μπορεί να γίνει αδυναμία.Η αυστηρότητα χωρίς έλεος μπορεί να γίνει σκληρότητα.Η δημιουργικότητα χωρίς δομή μπορεί να παραμείνει χάος.Η δομή χωρίς δημιουργικότητα μπορεί να γίνει ακινησία.Το Δέντρο της Ζωής μάς διδάσκει ότι κάθε δύναμη αποκτά πληρέστερο νόημα όταν βρίσκεται σε σχέση με τις υπόλοιπες.Αυτός είναι ένας από τους λόγους που η Τιφερέτ, η Σεφιρά της αρμονίας και της ομορφιάς, έχει τόσο κεντρική θέση στο Δέντρο.Για να θυμάσαι το σημερινό μάθημα κράτησε την ακόλουθη ακολουθία.Πρώτα βρίσκεται το Εν Σοφ, το χωρίς όριο.Η εικόνα του Εν Σοφ Ορ εκφράζει το Άπειρο Φως.Το Τσιμτσούμ περιγράφει την απόκρυψη ή συστολή που επιτρέπει συμβολικά την εμφάνιση της δημιουργίας.Η Καβ είναι η ακτίνα που συνδέει ξανά την απεριόριστη πηγή με τον δημιουργημένο χώρο.Οι Σεφιρότ οργανώνουν σταδιακά τη θεία εκδήλωση.Η Θραύση των Δοχείων περιγράφει μια κατάσταση κοσμικής αστάθειας.Οι θεϊκές σπίθες διασκορπίζονται μέσα στη δημιουργία.Το Τικούν είναι η πορεία αποκατάστασης και επαναφοράς της ισορροπίας.Η Μαλκούτ αποτελεί το επίπεδο της εκδήλωσης μέσα στο οποίο βρίσκεται η καθημερινή ανθρώπινη ζωή.Αυτό το μοντέλο μάς οδηγεί πλέον στο επόμενο μεγάλο τμήμα της μελέτης μας.Στο επόμενο κεφάλαιο θα αρχίσουμε αναλυτικά το Δέντρο της Ζωής και θα μάθουμε πώς οργανώνονται οι δέκα Σεφιρότ, οι τρεις στήλες και οι είκοσι δύο δρόμοι που συνδέουν ολόκληρο το καμπαλιστικό διάγραμμα.